Ως γνωστόν το 1825 η Ελλάδα παρήγγειλε δύο φρεγάτες από αμερικανικά ναυπηγεία. Σύμφωνα με την Ελληνική εκδοχή που κάποιοι Αμερικανοί ιστορικοί δεν αποδέχονται ολοκληρωτικά παρά μόνο εν μέρει, οι ναυπηγοί εκμεταλλεύτηκαν την αμερικανική νομοθεσία και απαίτησαν ποσά δυσανάλογα με τα αρχικά συμφωνηθέντα, καθυστερώντας τη ναυπήγηση.
Σύμφωνα με την δική μας ανάγνωση της ιστορίας η ελληνική πλευρά, ανήμπορη να αντιμετωπίσει τις συνεχείς οικονομικές αξιώσεις, κατέφυγε στη διαιτησία με πρωτοβουλία του Αλέξανδρου Κοντόσταυλου.
Ωστόσο, οι όροι της διαδικασίας καθορίστηκαν εξ αρχής σε βάρος των ελληνικών συμφερόντων, καθώς η διαιτησία διεξήχθη στη Νέα Υόρκη, με διαιτητές προερχόμενους από τον ίδιο εμπορικό κύκλο των ναυπηγών.
Κατά την άποψη των Ελλήνων η απόφαση της διαιτησίας αποδείχθηκε επιζήμια για την χώρα, ενώ κατά την άποψη των Αμερικανικών η λύση που δόθηκε αποτελεί πρότυπο ναυτικής διαιτησίας καθώς ελάμβανε υπόψη ένα σύνθετο πρόβλημα με μεγάλα εθνικά (για την τότε επαναστατημένη Ελλάδα) διακυβεύματα.
Παρά τις αρχικές υπερβολικές απαιτήσεις των ναυπηγών που άγγιζαν τα 396.090 δολάρια, το δικαστήριο τις μείωσε σε 156.859 δολάρια — ποσό που παρέμενε υψηλό, ειδικά αν αναλογιστεί κανείς τις οικονομικές δυνατότητες του υπό διαμόρφωση Ελληνικού κράτους.
Την ίδια ώρα ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου, Τζόνας Πρατς, κατηγορήθηκε ότι είχε χρηματιστεί, με τον ξένο τύπο να τον αποκαλεί σκωπτικά "Αμερικανό Σολομώντα".
Η διαιτητική διαδικασία όχι μόνο δεν προσέφερε δίκαιη λύση, αλλά κατέληξε να εντείνει τις ανισότητες μεταξύ των εμπλεκομένων πλευρών.
Η μία φρεγάτα, με το όνομα "Ελλάς", παραδόθηκε τελικά στην τότε ελληνική κυβέρνηση, ενώ η δεύτερη αγοράστηκε από το Κογκρέσο των ΗΠΑ και ονομάστηκε "Liberator".
Τι υποστηρίζουν οι Αμερικανοί
Σύμφωνα με την Αμερικανική εκδοχή της ίδιας ιστορίας η Διαιτησία αυτή υπήρξε η επιτομή της ορθής διαχείρισης ενός σύνθετου και πολύπλοκού ζητήματος το οποίο ανέδειξε την Νέα Υόρκη ως ένα ικανό και αποτελεσματικό κέντρο ναυτικής διαιτησίας, έναν τίτλο που κρατά ως τις μέρες μας.
Το 1825, η ελληνική κυβέρνηση στην εξορία ανέθεσε σε ναυπηγούς της Νέας Υόρκης την κατασκευή δύο φρεγατών 44 πυροβόλων. Η Ελλάδα, που τότε αγωνιζόταν για την ανεξαρτησία της από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, είχε απόλυτη ανάγκη αυτά τα πλοία για τις ναυτικές της επιχειρήσεις στη Μεσόγειο. Οι φρεγάτες ναυπηγήθηκαν υπό την επίβλεψη του Πολεμικού Ναυτικού των ΗΠΑ, προσδίδοντας επιπλέον κύρος στη συμφωνία.
Ωστόσο, όταν η κατασκευή ολοκληρώθηκε, η ελληνική κυβέρνηση αρνήθηκε να καταβάλει την τελική πληρωμή, υποστηρίζοντας ότι η νομιμότητα της συναλλαγής ήταν αμφίβολη, καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες διατηρούσαν επίσημα ουδετερότητα στον Ελληνικό Πόλεμο της Ανεξαρτησίας.
Έτσι προέκυψε ένα περίπλοκο πλέγμα συμβατικών, πολιτικών και ναυτιλιακών νομικών ζητημάτων, το οποίο τελικά οδήγησε στη διαιτησία — την πρώτη γνωστή ναυτιλιακή διαιτησία στη Νέα Υόρκη.
Η διαφορά αυτή προκάλεσε έντονο ενδιαφέρον στον Τύπο της εποχής, ειδικά στο περιοδικό "Niles' Weekly Register", το οποίο παρείχε λεπτομερή ανάλυση των οικονομικών ρυθμίσεων, των καθυστερήσεων και των αντιπαραθέσεων γύρω από το εγχείρημα των ελληνικών φρεγατών.
Το περιοδικό αποκάλυψε ότι είχαν διατεθεί 155.000 λίρες (ισοδύναμο με πάνω από 700.000 δολάρια ΗΠΑ το 1826) για την κατασκευή των δύο πολεμικών πλοίων, αλλά η κακοδιαχείριση των οικονομικών οδήγησε σε σοβαρές ελλείψεις χρηματοδότησης.
Το "Niles' Weekly Register" εξέφρασε επίσης ανησυχίες για διαφθορά και κακοδιανομή των κονδυλίων, θέτοντας ερωτήματα για το αν μέρος των χρημάτων είχε εκτραπεί πριν φτάσει στους ναυπηγούς. Αυτός ο έλεγχος από τη δημοσιότητα άσκησε πίεση ώστε να επιτευχθεί μια δίκαιη επίλυση της διαφοράς.
Αντί να καταφύγουν στα δικαστήρια, τα μέρη συμφώνησαν να προσφύγουν στη διαιτησία, ορίζοντας μια τριμελή επιτροπή διαιτητών.
Οι διαιτητές αποφάνθηκαν υπέρ των ναυπηγών, αναγνωρίζοντας ότι τους οφείλονταν 894.908,62 δολάρια ΗΠΑ του 1826 για την κατασκευή, καθώς και 34.246,44 δολάρια για πρόσθετο εξοπλισμό.
Ωστόσο, αντί να εξαναγκάσουν την απρόθυμη ελληνική κυβέρνηση να πληρώσει άμεσα, βρήκαν μια πρακτική λύση: πούλησαν τη φρεγάτα "LIBERATOR" στο Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ, χρησιμοποιώντας τα έσοδα για να αποζημιώσουν τους ναυπηγούς.
Η "HOPE", απαλλαγμένη πλέον από τις οικονομικές διαφορές, παραδόθηκε στην Ελλάδα, μετονομάστηκε σε "HELLAS" και εντάχθηκε στον ελληνικό στόλο.
Το αποτέλεσμα αυτό εξισορρόπησε τη χρηματοοικονομική δικαιοσύνη με τις γεωπολιτικές πραγματικότητες, αποδεικνύοντας τη δύναμη της διαιτησίας να προσφέρει αποτελεσματικές, εμπορικά βιώσιμες λύσεις σε πολύπλοκες διαφορές.
Αυτή η διαιτησία του 1826 έθεσε τα θεμέλια για την ανάδειξη της Νέας Υόρκης ως κέντρου παγκόσμιας ναυτιλιακής διαιτησίας. Η πόλη, με το πολυσύχναστο λιμάνι και τη δυναμική εμπορική δραστηριότητά της, εξελίχθηκε φυσικά σε κόμβο επίλυσης διεθνών ναυτιλιακών και εμπορικών διαφορών.
Σήμερα, η Νέα Υόρκη κατατάσσεται δεύτερη μετά το Λονδίνο στη ναυτιλιακή διαιτησία, διαχειριζόμενη υποθέσεις που διαμορφώνουν τη διεθνή ναυτιλιακή νομοθεσία και τις επιχειρηματικές πρακτικές.
Το "Niles' Weekly Register" αναγνώρισε αργότερα τη σημασία αυτής της διαιτησίας, τονίζοντας πώς δημιούργησε προηγούμενο για την επίλυση διεθνών συμβατικών διαφορών μέσω ουδέτερης τρίτης πλευράς. Ο τρόπος διαχείρισης της υπόθεσης – κατά τους Αμερικανούς ιστορικούς - θεωρήθηκε πρότυπο διαιτησίας.
Γιώργος Σ. Σκορδίλης
