Του Νάσου Κουμέττη
Οι περιπέτειες της μεγαλύτε ρης οικονομίας στον κόσμο έχουν αντίκτυπο σε κάθε γωνιά του πλανήτη, κατά συνέπεια και στην Ελλάδα. Το εμπόριο, ο τουρισμός και οι επενδύσεις έχουν αρχίσει να καταγράφουν τη ζημιά, ενώ το Χρηματιστήριο Αθηνών – σε ένα δικό του κόσμο – ζει το… όνειρο της υπεραπόδοσης έναντι των ισχυρότερων χρηματιστηριακών δεικτών.
ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΠΕΤΑΛΟΥΔΑΣ
Οι προεδρικές εκλογές στις ΗΠΑ υπενθύμισαν περίτρανα το πόσο επηρεάζει ολόκληρο τον πλανήτη η ψήφος των Αμερικανών πολιτών. Ψηφίζουν εκεί και γίνεται σεισμός στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Ειδικά όταν ο νικητής των εκλογών ονομάζεται Ντόναλντ Τραμπ.
Η εκλογή Τραμπ στην προεδρία των ΗΠΑ ήταν ένα σοκ για την ΕΕ αλλά και το μεγαλύτερο κομμάτι του αποκαλούμενου δυτικού κόσμου κάτι που φάνηκε από τις σπασμωδικές αντιδράσεις στα κυριότερα θέματα ενδιαφέροντος στα οποία η αμερικανική κυβέρνηση έθεσε τους δικούς της όρους και κανόνες (οικονομία, εμπόριο, πολιτική, διεθνείς σχέσεις). Δεν υπάρχει πλέον η παραμικρή αμφιβολία ότι η νέα διακυβέρνηση Τραμπ επιχειρεί να προβάλλει και να υλοποιήσει τα περισσότερα από τα θέματα που ανέδειξε προεκλογικά και που ήταν και ο βασικός λόγος που κυριάρχησε στις κάλπες.
Μπορεί στην Ευρώπη να βλέπουμε το θέμα από τη δική μας οπτική (δημοκρατία, ελευθερία έκφρασης, ανθρώπινα δικαιώματα, ελεύθερο εμπόριο, διεθνές δίκαιο και πολλά ακόμα), αλλά σίγουρα η απόλυτη ακύρωση των πολιτικών Τραμπ , χωρίς αντίστοιχη γνώση των αιτιών που υπερψηφίστηκε αλλά και το τι ακριβώς συμβαίνει τα τελευταία χρόνια στις ΗΠΑ, δεν μπορεί να οδηγήσει σε ασφαλή συμπεράσματα.
Τα δημογραφικά στοιχεία στις ΗΠΑ καταδεικνύουν σε μεγάλο βαθμό το κοινό στο οποίο απευθύνθηκε η εκστρατεία του για την εκλογή του, και μπορούν να ομαδοποιηθούν:
Το 73% του πληθυσμού στις ΗΠΑ είναι λευκοί Αμερικανοί ή 64% περίπου αν αφαιρέσουμε τους λατινογενείς. Σημαντικό κομμάτι αυτού πρόκειται για πολίτες της μεσαίας αλλά και της χαμηλότερης τάξης με μέτριο μορφωτικό επίπεδο και αρκετή άγνοια βασικών εμπορικών και διεθνών σχέσεων.
Επίσης, σε μεγάλη μερίδα του λευκού πληθυσμού έχει εμπεδωθεί η άποψη ότι η woke agenda ουσιαστικά έχει φέρει τα αντίθετα αποτελέσματα εις βάρος του – εξού και η πρόσφατη επίθεση Τραμπ κατά των σπουδαιότερων Αμερικανικών Πανεπιστημίων, που «μόλις» το 40% των φοιτητών είναι λευκοί Αμερικανοί, ενώ το υπόλοιπο ποσοστό καλύπτουν άλλες φυλές (λευκοί μη Αμερικανοί, ισπανόφωνοι , Ασιάτες, Άραβες και άλλοι).
Οι ακραίες – και διχαστικές πολλές φορές – απόψεις περί μεγαλείου της χώρας ή/και της φυλής που εκπροσωπεί με το moto MAGA, εμπεριέχουν αρκετά χαρακτηριστικά εθνικής υπεροχής. Αυτό δεν πρέπει να αναλύεται στο στενό εύρος της ιδιοσυγκρασίας του Τραμπ αλλά στο ευρύτερο κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον των ΗΠΑ που ώθησαν τους πολίτες να εκλέξουν ως Πρόεδρό τους κάποιον που συνομιλεί περισσότερο, πιο άνετα και ευκολότερα με ηγέτες όπως ο Β.Πούτιν (αντί με τον Β.Ζελένσκι) ή με τον Τ. Ερντογάν (αντί του Κ.Μητσοτάκη).
ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ
Η αμερικανική οικονομία, η μεγαλύτερη στον κόσμο, κατέχει περίπου το 25% του παγκόσμιου ΑΕΠ (ονομαστικό ΑΕΠ 2024 28 τρισ. δολάρια, πραγματικό 23,3 τρισ. δολάρια) και συνεχίζει να αναπτύσσεται με θετικούς ρυθμούς ανάπτυξης από 0,5% έως και 2,5% την τελευταία τετραετία, έχοντας ένα από τα υψηλότερα κατά κεφαλή ΑΕΠ παγκοσμίως (7η με 89.000 δολάρια κατά το ΔΝΤ).
Βρίσκεται δηλαδή σε ανάλογη θέση με αυτή που ήταν η Ελλάδα προ 15ετίας έχοντας να "διαχειριστεί" θηριώδη σε μέγεθος διπλά ελλείμματα (δημοσιονομικό και εμπορικό). Αυτά που μετά και την αποκάλυψη της εκτιναξης του δημοσιονομικού ελλείμματος της χώρας το 2009 στο 15% του ΑΕΠ έφεραν το ΔΝΤ και το PSI, την ελληνική κρίση και τα μνημόνια.
Για να καταλάβουμε το μέγεθος των ελλειμμάτων αξίζει να αναφέρουμε ότι την τελευταία πενταετία (συμπεριλαμβανομένου και του έτους covid 2020) το Δημοσιονομικό Έλλειμμα στις ΗΠΑ κυμαινόταν από 1,6 τρισ. δολάρια ή 4,5% του ΑΕΠ έως 3,1 τρισ. δολάρια ή 12% του ΑΕΠ).
Αντίστοιχα, το Εμπορικό Έλλειμμα για το ίδιο διάστημα κυμαίνεται από 600 δισ. δολάρια έως και 1 τρισ. δολάρια ανά έτος (ελαφρώς χαμηλότερα είναι τα ελλείμματα του Ισοζυγίου Τρεχουσών Συναλλαγών) με το συνολικό δημόσιο χρέος να φτάνει στα τέλη του 2024 στα 35,7 τρισ. δολάρια, εκ των οποίων 9,1 τρισ. διακρατείται από ξένους (non USA) επενδυτές.
Το μέγεθος των ΗΠΑ – εν προκειμένω ισχύει το ότι "το μέγεθος μετράει" – προκαλεί στην περίπτωση των διπλών ελλειμμάτων αρνητικές προσλαμβάνουσες και στον πυρήνα του προβλήματος η απόφαση –Τραμπ για περιορισμό και των δύο, του δημοσιονομικού μέσω της προσπάθειας DOGE (Τμήμα Κυβερνητικής Αποτελεσματικότητας) με τον Ίλον Μασκ και του εμπορικού με έναυσμα την φαντασμαγορική «Liberation Day» και την επιβολή δασμών – σε όλες τις συναλλασσόμενες χώρες, έχει σωστή στόχευση.
Το πρόβλημα – όπως πάντα εξάλλου – ξεκινάει με τον τρόπο και τον χρόνο που επιχειρείται η παραπάνω παρέμβαση η οποία δημιούργησε τεράστια αναταραχή σε όλες τις αγορές (χρήματος, μετοχών, ομολόγων, συναλλάγματος, εμπορευμάτων κλπ) με σοβαρές ανισορροπίες και διακυμάνσεις και μεγαλύτερο πρόβλημα την πίεση στα αμερικανικά treasuries (10ετία και 30ετία) εδώ, μετά την υποβάθμιση της αμερικανικής οικονομίας από την Moody’s (σε Αα1), το ζήτημα τείνει να γίνει συστημικό, εφόσον το τεράστιο μέγεθος του χρέους των ΗΠΑ απαιτεί ανανέωση των εκδόεσων που λήγουν και υπερκάλυψη της προσφοράς.
Ο εμπορικός πόλεμος δεν θα μπορούσε, λοιπόν, να είναι αποκομμένος από τους βασικούς κατόχους χρέους των ΗΠΑ (US treasury holders). Τα πρώτα στοιχεία από τις εξαγγελίες Τραμπ περί δασμών δείχνουν ότι δανειστές από χώρες που στοχοποιήθηκαν από τις ΗΠΑ (ιδιαίτερα Κίνα και Καναδά) είτε έχουν μειώσει το απόθεμα των Ομολόγων που κρατούν, είτε δεν ανανεώνουν τις εκδόσεις που λήγουν, κάτι που είχε ξεκινήσει σταδιακά από την πρώτη διακυβέρνηση Τραμπ με υποχώρηση της Κίνας από την 1η θέση της συγκεκριμένης κατάταξης.
Η Ιαπωνία παραμένει 1η σε διακρατούμενα Ομόλογα με πάνω από 1,2 τρισ. δολάρια και ακολουθούν η Μεγάλη Βρετανία με 780 δισ. δολάρια και πλέον 3η η Κίνα με 750 δισ. δολάρια, αρκετά χαμηλότερα από τα πρόσφατα υψηλά επίπεδα που διακρατούσε. Αν αυτό το trend συνεχιστεί – ως αντίδραση στην εμπορική διένεξη – τότε πραγματικά οι ΗΠΑ θα έχουν σημαντικές δυσκολίες στην αναχρηματοδότηση του τεραστίου χρέους, όπου
μόνο για τόκους δαπανούν ποσό που ξεπερνάει τα 1,2 τρισ. δολάρια ανά έτος (στοιχεία 2024).
Αν τα yields συνεχίσουν να ανεβαίνουν (30/5/25 τα 10ετή είχαν φτάσει στο 4,41% και τα 30ετή στο 4,93%), τότε το πρόβλημα θα μετατραπεί σε συστημικό και η παγκόσμια οικονομία θα επηρεαστεί σημαντικά (επενδύσεις, ανάπτυξη, κατανάλωση).
Αν στα παραπάνω προσθέσουμε και τα ψιλά γράμματα (άρθρο 899) – στο πρόσφατα ψηφισθέν από τη Βουλή των Αντιπροσώπων φορολογικό νομοσχέδιο δίνεται η δυνατότητα στον Πρόεδρο να επιβάλλει επιπρόσθετη φορολόγηση σε ξένους κατόχους αμερικανικών τίτλων με βάση εάν οι χώρες από τις οποίες προέρχονται έχουν κινηθεί "δόλια ή όχι" απέναντι στα συμφέροντα των ΗΠΑ – τότε ανοίγει ο δρόμος για μεγάλη αποεπένδυση συνολικά αμερικανικών assets.
H απώλεια ισχύος του brand name USA μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες στις παγκόσμιες ομολογιακές αγορές και τα όποια βραχυπρόθεσμα κέρδη χωρών που θεωρούνται "ασφαλή επενδυτικά καταφύγια" δεν θα είναι ικανά να ισοφαρίσουν τυχόν ζημιές από junk bonds.
ΠΩΣ ΕΠΗΡΕΑΖΕΤΑΙ Η ΕΛΛΑΔΑ
Σε ό,τι αφορά στη χώρα μας – τόσο ως μέλους της ΕΕ αλλά και του ΝΑΤΟ και ταυτόχρονα σημαντικού συμμάχου των ΗΠΑ στη ΝΑ Ευρώπη – υπάρχουν πολλές και διαφορετικές αναλύσεις για το πώς η διαφοροποιημένη πολιτική των ΗΠΑ υπό τον Τραμπ θα επηρεάσει και τις εγχώριες εξελίξεις.
Δύο είναι τα βασικά πεδία που θα μας απασχολήσουν την επόμενη – τουλάχιστον – τετραετία:
Το πρώτο, και σε κάθε περίπτωση μετρήσιμο, αφορά στις εμπορικές και οικονομικές σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών και πώς αυτές θα μπορούσαν να επηρεαστούν στην περίπτωση όξυνσης της αντιπαράθεσης ΕΕ και ΗΠΑ. Η Ελλάδα είχε πάντα αγαστή οικονομική συνεργασία με τις ΗΠΑ κάτι που φαίνεται και από το διμερές εμπόριο που σε γενικές γραμμές είναι αρκετά ισορροπημένο με τις εξαγωγές της χώρας την τελευταία επταετία να κυμαίνονται κατά μέσο όρο στα 1,7 δισ. ευρώ (με υψηλότερη τιμή τα 2,4 δισ. του 2024), ενώ αντίστοιχα οι εισαγωγές υπερβαίνουν ελαφρώς τα 1,6 δισ. ευρώ (με υψηλότερη τιμή τα 3,4 δισ. του 2022 εξαιτίας της ενεργειακής κρίσης).
Διαχρονικά υπάρχει ισορροπία στο εμπορικό ισοζύγιο των δύο χωρών με το συνολικό πλεόνασμα της τελευταίας επταετίας να είναι κοντά στα 690 εκατ. (98 εκατ./έτος) με το υψηλότερο να καταγράφεται το 2018 (680 εκ.) και το μεγαλύτερο έλλειμμα το 2022 (1,2 δισ.).
Από τα παραπάνω εύκολα συνάγεται το συμπέρασμα ότι ακόμα και αν δεν βρεθεί σημείο επαφής μεταξύ ΕΕ και ΗΠΑ στο κομμάτι των εμπορικών συμφωνιών, οι όποιες επιπτώσεις στην ελληνική οικονομία θα είναι περιορισμένες και θα αφορούν πολύ συγκεκριμένους κλάδους και προϊόντα (λάδι, φέτα, γιαούρτι). Σε ό,τι αφορά στις άμεσες ξένες επενδύσεις από τις ΗΠΑ, παρότι σημαντικές, το τελευταίο διάστημα είχαν περιοριστεί και υποκατασταθεί κατά μια ένοια από αραβικά κεφάλαια (ΗΑΕ κ.α.).
Εκεί, όμως, που οι πολιτικές της νέας κυβέρνησης των ΗΠΑ (με την παρατεταμένη αποδυνάμωση του δολαρίου στο 1,14/ευρώ) μπορεί να επηρεάσουν
σημαντικά τους εθνικούς λογαριασμούς, είναι στο κομμάτι του εισερχόμενου τουρισμού η σημαντικότητα του οποίου για το σύνολο της ελληνικής οικονομίας είναι δεδομένη (εισπράξεις 2024 21,5 δισ. και αφίξεις 39 εκατ. επισκεπτών).
Η αξία της αμερικανικής αγοράς στο ελληνικό τουριστικό προϊόν φαίνεται από το παραπάνω διάγραμμα όπου το 2024 οι επισκέπτες από τις ΗΠΑ έφτασαν τα 1,47 εκατ., ενώ οι εισπράξεις πλησίασαν το 1,5 δισ. ευρώ, με την μέση δαπάνη ανά Αμερικανό επισκέπτη να ανέρχεται στα 1000 ευρώ. Την ίδια ώρα, ο μέσος όρος του συνόλου των εισερχόμενων επισκεπτων οριακά πλησιάζει τα 600 ευρώ.
Το πλήγμα λοιπόν είτε από την εξασθένιση του δολαρίου είτε από την υφεσιακή κατάσταση που πιθανώς πέσει η οικονομία στις ΗΠΑ ή ακόμα και εξαιτίας της μειωμένης αγοραστικής δύναμης άλλων αγορών (π.χ. ευρωπαϊκών) μπορεί να είναι σημαντικό για το Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών της χώρας, το έλλειμμα του οποίου σε μεγάλο βαθμό περιορίζεται εξαιτίας των τουριστικών εισπράξεων.
ΧΡΗΜΑΤΙΣΤΗΡΙΟ ΑΘΗΝΩΝ
Στα θέματα αγορών (μετοχών, ομολόγων) οι πολιτικές Τραμπ προς ώρας φαίνεται να πλήττουν περισσότερο τις αμερικανικές μετοχές (και δείκτες) παρά τις ευρωπαϊκές, με το ελληνικό χρηματιστήριο – τουλάχιστον μέχρι 31/5 – να υπεραποδίδει από την αρχή του χρόνου έναντι των μεγαλύτερων διεθνών δεικτών, προτάσσοντας ένα συνδυασμό εξαιρετικών δημοσιονομικών επιδόσεων (πρωτογενή πλεονάσματα άνω των στόχων, ισοσκελισμένους προυπολογισμούς κ.ά.) και βελτιωμένων εταιρικών μεγεθών, αφήνοντας πίσω τη χαμένη για το ΧΑ δεκαετία 2009-19.
Το πεδίο με τα μεγαλύτερα ερωτηματικά αλλά και τις εύλογες ανησυχίες έχει να κάνει με τις γεωπολιτικές προεκτάσεις των πολιτικών Τραμπ. Οι ΗΠΑ, ιδιαίτερα μετά τις τελευταίες εξελίξεις στη Συρία και την καταλυτική παρέμβαση Ερντογάν, αναθεώρησαν, με την συνδρομή του Μπιν Σαλμάν (Σαουδική Αραβία), τη στάση τους κατά του πρώην τζιχαντιστή Αλ Σάραα (Συρία), αίροντας παράλληλα και τις αντίστοιχες κυρώσεις.
Οι γεωστρατηγικές εξελίξεις αυτού του μεγέθους δεν είναι μετρήσιμες ποσοτικά, αλλά με δεδομένη την σημαντική αυξηση των αμυντικών δαπανών όλων των χωρών-μελών του ΝΑΤΟ και το σημαντικό εξοπλιστικό προγραμμα της χώρας με φρεγάτες, αεροπλάνα, drones και αντιπυραυλική άμυνα, είναι βέβαιο ότι το όποιο δημοσιονομικό υπερπλεόνασμα θα προορίζεται – σε κάποιο βαθμό – και για κάλυψη έκτακτων αμυντικών δαπανών.
Η ισορροπία που υπάρχει – και με δεδομένη την ισχυρή συμμαχία με το Ισραήλ – μπορεί να μεταβληθεί ανά πάσα στιγμή, λαμβάνοντας υπόψη ότι ο πρόεδρος Τραμπ είναι deal maker και πορεύεται με βάση τις υπέρ του διακρατικές συμφωνίες, αλλά ταυτόχρονα είναι και relationship breaker εφόσον δεν ασχολείται ιδιαίτερα με θέματα όπως οι διεθνείς σχέσεις, η ιστορία, οι αρχές και το διεθνές δίκαιο, τουλάχιστον στον βαθμό που αυτά καθορίζουν το δικό μας μέλλον.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο Reporter Magazine Ιουλίου 2025
