Οι αιτίες σχετίζονται με τις οικονομικές ανισότητες, το μεταναστευτικό, την αίσθηση ότι η δημοκρατία δεν είναι ίδια για όλους και ότι κάποιες ελίτ, πολιτικές ή οικονομικές, έχουν περισσότερα δικαιώματα από τον μέσο πολίτη. Η άνοδος του λαϊκισμού στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) οφείλεται σε έναν συνδυασμό οικονομικών, κοινωνικών, πολιτικών και πολιτισμικών παραγόντων που επηρεάζουν τα κράτη-μέλη με διαφορετικούς τρόπους.

Οι βασικές αιτίες που «τρέφουν» τα λαϊκιστικά κόμματα στην Ευρώπη θεωρούνται από κορυφαίους πολιτικούς αναλυτές οι εξής:

1. Οικονομική ανασφάλεια και ανισότητα

• Η κρίση του ευρώ και η λιτότητα (ιδίως στη Νότια Ευρώπη) δημιούργησαν κοινωνικές ανισότητες και απέχθεια προς το πολιτικό κατεστημένο.
• Η παγκοσμιοποίηση και η αποβιομηχάνιση προκάλεσαν απώλεια θέσεων εργασίας σε παραδοσιακούς τομείς.
• Πολλοί πολίτες αισθάνονται ξεχασμένοι από τις ελίτ, ιδιαίτερα σε αγροτικές ή υποβαθμισμένες περιοχές.

2. Μεταναστευτικό – Προσφυγική κρίση

• Η προσφυγική κρίση του 2015 προκάλεσε φόβους για πολιτισμική αλλοίωση, εγκληματικότητα και απώλεια εθνικής ταυτότητας.
• Η αντίληψη ότι η ΕΕ δεν διαχειρίστηκε αποτελεσματικά την κρίση, ενίσχυσε τα εθνικιστικά και ξενοφοβικά κόμματα.

3. Δυσαρέσκεια με την ΕΕ και το «σύστημα»

• Πολλοί θεωρούν την ΕΕ γραφειοκρατική, απομακρυσμένη από τους πολίτες και υπερβολικά ελιτίστικη.
• Η έννοια της εθνικής κυριαρχίας επανέρχεται έντονα, με συνθήματα όπως «να πάρουμε πίσω τον έλεγχο» (π.χ. Brexit).

4. Μέσα ενημέρωσης και κοινωνικά δίκτυα

• Τα social media έδωσαν βήμα σε ακραίες φωνές και περιθωριακές απόψεις που παλαιότερα δεν έβρισκαν απήχηση.
• Διασπείρονται θεωρίες συνωμοσίας, ψευδείς ειδήσεις και απλοϊκές αφηγήσεις που ευνοούν λαϊκιστικές ερμηνείες.

5. Απονομιμοποίηση παραδοσιακών κομμάτων

• Τα παραδοσιακά κόμματα της Κεντροδεξιάς και Κεντροαριστεράς συχνά συγκλίνουν σε θέσεις, δίνοντας την εντύπωση ότι δεν προσφέρουν εναλλακτικές.
• Η πολιτική φθορά, τα σκάνδαλα διαφθοράς και η έλλειψη ηγετικών μορφών τροφοδοτούν την απαξίωση.

6. Ταυτότητα και πολιτισμικός αναχρονισμός

• Ορισμένοι λαϊκιστές απευθύνονται με νοσταλγία για μια «χαμένη» εθνική ή πολιτισμική καθαρότητα.
• Δημιουργούν ένα διπολικό αφήγημα: «εμείς ο λαός» ενάντια στις «διεφθαρμένες ελίτ».

TRUMP EFFECT ΣΤΙΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΕΣ ΕΚΛΟΓΕΣ

Στα παραπάνω συνυπολογίστε και τον παράγοντα Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος ιδιαίτερα μετά τη νίκη του στις προεδρικές εκλογές των ΗΠΑ επηρεάζει εμφανώς, πλέον, τις ευρωπαϊκές εκλογές, με ακροδεξιά κόμματα να καταγράφουν σημαντικά αποτελέσματα σε Ρουμανία, Πολωνία, Ουγγαρία, αλλά και σε χώρες παραδοσιακά πιο φιλελεύθερες όπως η Γερμανία, η Πορτογαλία και άλλες.

Για παράδειγμα, η αυξημένη προσέλευση βοήθησε μεν τον κεντρώο υποψήφιο να αποτρέψει μία νίκη της ακροδεξιάς στις προεδρικές εκλογές της Ρουμανίας, ωστόσο, αυτό δεν μειώνει τη μεγάλη άνοδο του φιλορώσου και φιλοτραμπικού, Τζορτζ Σιμιόν.

Το αποτέλεσμα ήταν επίσης κλειστό στις προεδρικές εκλογές της Πολωνίας, με τον κεντρώο δήμαρχο της Βαρσοβίας Ραφάλ Τρζασκόφσκι να παίρνει οριακή νίκη στον πρώτο γύρο έναντι του τραμπικού εθνικιστή, Κάρολ Ναβρότσκι, αλλά τελικά να χάνει την προεδρία στον δεύτερο. Το εκλογικό αυτό αποτέλεσμα προκαλεί μεγάλο πρόβλημα στον φιλελεύθερο πρωθυπουργό της χώρας, Ντόναλντ Τουσκ, ο οποίος χάνει τη δυναμική του και έχει πλέον δεμένα τα χέρια για να προωθήσει την προοδευτική του ατζέντα.

Στην Πορτογαλία, τέλος, ο κεντροδεξιός συνασπισμός του πρωθυπουργού Λουίς Μοντενέγκρο παρέμεινε μεν στην εξουσία στις πρόωρες εκλογές της χώρας, αλλά δεν κατάφερε να εξασφαλίσει την πλειοψηφία. Το ακροδεξιό κόμμα Chega διέσπασε το δικομματικό κατεστημένο της Πορτογαλίας, εκμεταλλευόμενο το κύμα αντι-μεταναστευτικής δυσαρέσκειας για να βρεθεί σχεδόν ισόπαλο στη δεύτερη θέση στις βουλευτικές εκλογές της χώρας, τις οποίες κέρδισε η κυβερνώσα κεντροδεξιά Δημοκρατική Συμμαχία (AD).

ΚΑΙ ΕΠΕΤΑΙ ΣΥΝΕΧΕΙΑ

Οι προγραμματισμένες εκλογικές αναμετρήσεις σε ευρωπαϊκές χώρες στο υπόλοιπο του 2025, αλλά και το 2026 αναμένεται να έχουν ανάλογα αποτελέσματα.

Στην Τσεχία για παράδειγμα έχουν εκλογές τον προσεχή Οκτώβριο και οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι το κόμμα ANO 2011 του λαϊκιστή Αντρέι Μπάμπις προηγείται με περίπου 32,1%.

Στην Ολλανδία η κυβέρνηση του Πρωθυπουργού Ντικ Σχοφ κατέρρευσε στις 3 Ιουνίου 2025, μετά την αποχώρηση του ακροδεξιού κόμματος PVV του Γκέερτ Βίλντερς, που είναι ρυθμιστής των εξελίξεων. Προκάλεσε έτσι πρόωρες εκλογές για τον Οκτώβριο, λόγω διαφωνιών για τη μεταναστευτική πολιτική και πάει ξανά για πρωτιά στις κάλπες.

Η Νορβηγία, αν και δεν ανήκει στην ΕΕ έχει στενούς δεσμούς και θεωρείται «περιφερειακό» μέλος. Το κυβερνών Εργατικό Κόμμα (Ap) προηγείται μεν στις δημοσκοπήσεις ενόψει εκλογών τον Σεπτέμβριο, ωστόσο, ρόλο ρυθμιστή διεκδικεί το ακροδεξιό Κόμμα Προόδου (FrP) με ποσοστά γύρω στο 20% που το φέρνουν δεύτερο.

ΠΑΡΑΔΕIΓΜΑΤΑ

• Ιταλία: Άνοδος Μελόνι – συνδυασμός εθνικισμού, μεταναστευτικού και αντι-ΕΕ ρητορικής.
• Γαλλία: Λεπέν και Ζεμούρ – εστίαση σε πολιτισμική ταυτότητα και αντι-ισλαμικά αφηγήματα.
• Ολλανδία, Γερμανία, Σουηδία: άνοδος ακροδεξιών κομμάτων κυρίως λόγω μεταναστευτικής πολιτικής και ασφάλειας.

ΣΥΜΠEΡΑΣΜΑ

Η άνοδος του λαϊκισμού είναι σύμπτωμα ενός ευρύτερου κοινωνικού και πολιτικού κενού που δημιουργήθηκε από τις οικονομικές πιέσεις, την πολιτισμική ανασφάλεια και την αποσύνδεση μεταξύ πολιτών και θεσμών. Δεν αφορά μόνο την Ακροδεξιά – υπάρχουν και αριστεροί λαϊκισμοί (π.χ. Podemos, La France Insoumise), αλλά οι δεξιοί λαϊκιστές έχουν κερδίσει περισσότερο έδαφος τα τελευταία χρόνια.

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο Reporter Magazine Ιουλίου 2025

Δείτε ολόκληρο το τεύχος εδώ