Η στρατιωτική ουδετερότητα έχει αρκετές εκφάνσεις, μπορεί να οριστεί ως η αποχή από τη συμμετοχή σε στρατιωτικές και αμυντικές συμμαχίες. Αυτό σημαίνει ότι τα κράτη που είναι μέλη του ΝΑΤΟ δεν μπορούν να θεωρούνται ουδέτερα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν πρέπει να ταυτιστεί με το ΝΑΤΟ. Πρόκειται κατά βάση για μία πολιτική ένωση. Ωστόσο η κατάσταση έχει αρχίσει να αλλάζει με την ένταξη του άρθρου 42, παράγραφος 7, της Συνθήκης της Λισαβόνας, το οποίο προβλέπει μια κοινή αμυντική δέσμευση.
Τα ευρωπαϊκά κράτη που τηρούν λοιπόν επίσημα γραμμή ουδετερότητας μπορούν να κατηγοριοποιηθούν ως εξής:
1η Κατηγορία: Σουηδία και Φινλανδία – Η ουδετερότητα που πέρασε στο παρελθόν
Αυτές οι χώρες θεωρούνταν, μέχρι πρόσφατα, τα «καλύτερα μη ενταγμένη μέλη του ΝΑΤΟ». Υπήρχε ήδη άτυπη συνεργασία με το ΝΑΤΟ, ενώ συμμετείχαν ενεργά σε ζητήματα ασφαλείας στην ΕΕ. Ωστόσο, μετά την εισβολή στην Ουκρανία, η Σουηδία και η Φινλανδία έκαναν το βήμα και εντάχθηκαν επίσημα στη στρατιωτική συμμαχία του ΝΑΤΟ, κάτι που είχε ήδη προετοιμαστεί τα προηγούμενα χρόνια.
2η Κατηγορία: Κύπρος, Αυστρία, Ιρλανδία, Μάλτα – Εντός ΕΕ εκτός ΝΑΤΟ
Αυτά τα κράτη θεωρούνται ουδέτερα, αν και η έννοια της ουδετερότητας διαφέρει από χώρα σε χώρα. Στην Αυστρία, η ουδετερότητα είναι νομικά κατοχυρωμένη, ενώ στην τη Μάλτα το καθεστώς αυτό καθορίζεται από το Σύνταγμα. Στην Ιρλανδία δεν υπάρχει ανάλογη συνταγματική πρόβλεψη. Η στρατιωτική ουδετερότητα της Κύπρου, αν και είναι μέλος της ΕΕ, έχει γεωπολιτικούς λόγους που συνδέονται με τη διαίρεση του νησιού και την παρουσία βρετανικών βάσεων, γεγονός που δημιουργεί επιπλοκές στην εφαρμογή της στρατιωτικής ουδετερότητας.
Τα κράτη αυτά μπορεί να μη συμμετέχουν στο ΝΑΤΟ, ωστόσο η συμμετοχή τους στην ΕΕ περιλαμβάνει την εφαρμογή του άρθρου 42(7), που ενδέχεται να παρέχει ένα πιο ευέλικτο πλαίσιο άμυνας, αλλά και δημιουργεί μια σχετική ασάφεια ως προς τις υποχρεώσεις τους σε περίπτωση στρατιωτικής σύγκρουσης.
Η ιδιαίτερη περίπτωση της Ελβετίας
Η Ελβετία διατηρεί ίσως το πιο αυστηρό και ριζοσπαστικό καθεστώς στρατιωτικής ουδετερότητας στον κόσμο. Παρά το γεγονός ότι δεν είναι μέλος του ΝΑΤΟ και δεν επιθυμεί να ενταχθεί στην ΕΕ, συμμετέχει ενεργά σε διεθνείς ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις και είναι μέλος του ΟΗΕ (από το 2002). Η ουδετερότητά της είναι επίσης επίσημα κατοχυρωμένη στα Ηνωμένα Έθνη. Το γεγονός ότι η Ελβετία παραμένει ουδέτερη, ενώ ταυτόχρονα διατηρεί ικανότητες άμυνας, επιβεβαιώνει τη σύγχυση που επικρατεί γύρω από την έννοια της «ουδετερότητας» στο σύγχρονο διεθνές περιβάλλον.
Ιστορική Προέλευση και Σύγχρονη Προοπτική
Η στρατιωτική ουδετερότητα αυτών των χωρών, όπως η Φινλανδία και η Αυστρία, διαμορφώθηκε μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Για παράδειγμα, η Φινλανδία υιοθέτησε το καθεστώς της ουδετερότητας ως μέρος του συμφώνου με τη Σοβιετική Ένωση μετά τον πόλεμο, ενώ η Αυστρία επέλεξε την ουδετερότητα ως αντάλλαγμα για την αποχώρηση των σοβιετικών στρατευμάτων από το έδαφός της.
Πάντως αξίζει να τονιστεί ότι η ουδετερότητα και η απουσία δέσμευσης για τις αμυντικές δαπάνες, καθώς και η ευνοϊκή γεωγραφική τους θέση, έδωσε τη δυνατότητα σε Ιρλανδία και Αυστρία τουλάχιστον να διατηρήσουν τις αμυντικές τους δαπάνες σε εξαιρετικά χαμηλό επίπεδο κάτω του 1%, γύρω στο 0,5%. Ενδεικτικά, η στρατιωτική δύναμη της Ιρλανδίας είναι εξαιρετικά χαμηλή: Υπολογίζεται περίπου στις 10.000 σε πληθυσμό 5 εκατομμυρίων.
Το καθεστώς βέβαια στρατιωτικής ουδετερότητας δεν ταυτίζεται απαραίτητα με την μη Ενδεικτικά, η Ιρλανδία έχει συμμετάσχει στο παρελθόν σε στρατιωτική ειρηνευτική αποστολή το Μάλι υπό την αιγίδα του ΟΗΕ. Η Αυστρία με τη σειρά της είχε συμμετοχή σε στρατιωτική αποστολή στο Κόσοβο.
Οι σύγχρονες αντιπαραθέσεις για την ουδετερότητα
Το ζήτημα της στρατιωτικής ουδετερότητας έχει αναχθεί σε ηθικό και πρακτικό δίλημμα τα τελευταία χρόνια ,εξαιτίας της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι η ουδετερότητα, ειδικά σε ένα σύστημα διεθνών σχέσεων με αυξανόμενους πολέμους και αμφισβήτηση του διεθνούς δικαίου, μπορεί να συνιστά έμμεση συμμετοχή στη βία, ειδικά αν οι ουδέτερες χώρες δεν αναλαμβάνουν ενεργό ρόλο στην καταδίκη των επιθέσεων. Ειδικότερα, η συμμετοχή σε ανθρωπιστικές αποστολές ή η παροχή βοήθειας σε κράτη υπό επίθεση, χωρίς όμως στρατιωτική υποστήριξη, δημιουργεί ένα «ηθικό κενό». Φυσικά αυτό δεν σημαίνει ότι όσα κράτη δεν απέστειλαν στρατιωτικό υλικό στο Κίεβο ενέκριναν τις ρωσικές μεθοδεύσεις. Ωστόσο υπάρχουν ενστάσεις οι οποίες συνεχώς αυξάνονται και με αφορμή την αύξηση των αμυντικών δαπανών μέσω του ReArm και του SAFE.
Η αλλαγή στάσης της Φινλανδίας και της Σουηδίας, καθώς η αναπροσαρμογή της θέσης της Ελβετίας επιβεβαιώνουν ότι οι γραμμές μεταξύ ουδετερότητας και στρατηγικών δεσμεύσεων γίνονται όλο και πιο ασαφείς. Επιπλέον, τελευταία η Αυστρία έχει επίσης αφήσει ανοιχτό με τη σειρά της την εξέταση νατοϊκής ένταξης, ενδεχομένως ωθούμενη από το οριστικό στοπ της παροχής ρωσικού φυσικού αερίου τον περασμένο χειμώνα, το οποίο τα προηγούμενα χρόνια ήταν ένας γεωστρατηγικός λόγος μη ένταξης στο ΝΑΤΟ.
Η ελληνική περίπτωση
Παρότι το τελευταίο διάστημα ενισχύονται οι φωνές υπέρ μιας πιο ουδέτερης στάσης της Ελλάδας στο Ουκρανικό, η επίσημη πολιτική γραμμή παραμένει σαφής. Η Ελλάδα στήριξε την Ουκρανία, ακόμα και με στρατιωτικό υλικό, στη βάση της αρχής ότι κάθε βίαιη αλλαγή συνόρων είναι απαράδεκτη.
Η στάση αυτή συνδέεται άμεσα με τις ελληνικές ανησυχίες για την τουρκική αναθεωρητική ρητορική, αλλά και με το Κυπριακό, καθώς η αποδοχή τετελεσμένων στην Ουκρανία θα μπορούσε να δημιουργήσει επικίνδυνα προηγούμενα. Επιπλέον, η γεωπολιτική πορεία της χώρας την έχει σταθερά εντάξει στο δυτικό και νατοϊκό στρατόπεδο, χωρίς ποτέ να υπάρξει ουσιαστική απομάκρυνση.
Αν και η στρατιωτική ουδετερότητα θα μπορούσε να προσφέρει κάποια οφέλη, η Ελλάδα δεν διαθέτει τις γεωγραφικές προϋποθέσεις της Ιρλανδίας, της Αυστρίας και της Ελβετίας . Τέλος, οι ελληνορωσικές σχέσεις είχαν ήδη κλονιστεί από το 2018 με την απέλαση Ρώσων διπλωματών, γεγονός που καθιστά δύσκολη την ανάληψη ρόλου ουδέτερου διαμεσολαβητή από την ελληνική πλευρά.
