Ο έλεγχος της Τεχεράνης στα Στενά του Ορμούζ αποτελεί μια χαρακτηριστική απόδειξη ότι η κατοχή ενός κρίσιμου θαλάσσιου περάσματος, μιας τεχνολογίας ή ακόμη και μιας εταιρείας μπορεί να δώσει σε κυβερνήσεις τεράστια επιρροή σε μια διασυνδεδεμένη παγκόσμια οικονομία.
Το κλείσιμο αυτού του κρίσιμου ενεργειακού διαδρόμου κατά τη διάρκεια του πολέμου με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ εκτόξευσε τις τιμές του πετρελαίου πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι, ουσιαστικά «κρατώντας όμηρο» τον παγκόσμιο ενεργειακό εφοδιασμό σε μια προσπάθεια άσκησης πίεσης προς τις ΗΠΑ να υποχωρήσουν.
Ο πρόεδρος Τραμπ συμφώνησε την Τρίτη σε κατάπαυση του πυρός υπό την προϋπόθεση ότι θα ανοίξει ξανά το στενό. Δήλωσε επίσης ότι οι στρατιωτικοί στόχοι των ΗΠΑ είχαν επιτευχθεί.
Η Τεχεράνη δήλωσε ότι σκοπεύει να επιβάλλει τέλη στα πλοία που διέρχονται από το στενό, μετατρέποντας τον έλεγχό της σε «όπλο» και για το μέλλον. Δεν είναι ακόμη σαφές αν οι ΗΠΑ, οι σύμμαχοί τους στη Μέση Ανατολή ή οι χώρες της Ευρώπης και της Ασίας που εξαρτώνται από αυτές τις ενεργειακές ροές θα ανεχθούν τέτοιου είδους παρεμβάσεις ή πώς θα μπορούσαν να τις αποτρέψουν.
Ιράν, όπως ΗΠΑ και Κίνα
Εκμεταλλευόμενο αυτό το «στενό σημείο πίεσης» στα παράλιά του, το Ιράν ακολουθεί το παράδειγμα των ΗΠΑ και της Κίνας, οι οποίες εδώ και χρόνια χρησιμοποιούν την κυριαρχία τους σε κρίσιμους τομείς του παγκόσμιου εμπορίου για την προώθηση των στόχων της εξωτερικής τους πολιτικής.
Κι αυτά δεν είναι τα μόνα παραδείγματα επισημαίνει στην ανάλυσή της η Wall Street Journal. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, επηρεασμένη τόσο από τους αμερικανικούς δασμούς όσο και από τη βιομηχανική ισχύ της Κίνας, υιοθέτησε το 2023 ένα λεγόμενο «μέσο κατά του εξαναγκασμού», που διευκολύνει την επιβολή οικονομικών αντιμέτρων, όπως έλεγχοι εξαγωγών, αν και δεν έχει ακόμη χρησιμοποιηθεί. Η Ολλανδία, μέλος της ΕΕ, έχει περιορίσει τις πωλήσεις στην Κίνα προηγμένων μηχανών λιθογραφίας της ASML, στερώντας από την Κίνα κρίσιμη τεχνολογία για την παραγωγή προηγμένων ημιαγωγών.
Η Ιαπωνία επενδύει δισεκατομμύρια δολάρια για να διαφοροποιήσει τις προμήθειες ενέργειας και κρίσιμων ορυκτών και να στηρίξει βιομηχανίες απαραίτητες για τη σύγχρονη οικονομία, όπως βασικά τμήματα της αλυσίδας εφοδιασμού ημιαγωγών.
Σύμφωνα με αξιωματούχους και αναλυτές, ο στόχος είναι η «στρατηγική αναγκαιότητα» — η δημιουργία αποτροπής μέσω αμοιβαίας οικονομικής καταστροφής.
«Για να έχεις αυτή την αποτροπή, για να μπορείς να πεις “μην κόψεις αυτό που χρειαζόμαστε”, πρέπει να μπορείς να πεις “μπορώ να κόψω αυτό που χρειάζεσαι”», δήλωσε ο Andrew Capistrano.
Οι οικονομολόγοι αναμένουν περισσότερες αναταράξεις και τριβές στην παγκόσμια οικονομία καθώς αυτά τα «οικονομικά όπλα» πολλαπλασιάζονται, αυξάνοντας το κόστος για καταναλωτές και επιχειρήσεις.
Ένα σαφές παράδειγμα: η επιβολή διοδίων στα πλοία που διέρχονται από τα Στενά του Ορμούζ θα αυξήσει τις τιμές του πετρελαίου. Πιο γενικά, οι προσπάθειες προστασίας των οικονομιών από πιέσεις συνεπάγονται συνήθως δημόσιες δαπάνες για τη στήριξη κρίσιμων βιομηχανιών.
«Στην ακμή της παγκοσμιοποίησης και της ελεύθερης αγοράς, οι οικονομολόγοι είχαν τον πρώτο λόγο, ενώ οι ειδικοί εθνικής ασφάλειας ήταν στο παρασκήνιο», δήλωσε ο οικονομολόγος Paul Sheard.
«Τώρα οι ρόλοι έχουν αντιστραφεί: οι ειδικοί εθνικής ασφάλειας βρίσκονται στο τιμόνι», πρόσθεσε, εκφράζοντας ανησυχία ότι η μετάβαση από ένα σύστημα βασισμένο στην εμπιστοσύνη και το ελεύθερο εμπόριο σε ένα σύστημα προστατευτισμού αυξάνει τον κίνδυνο συγκρούσεων.
Το κλείσιμο των Στενών από το Ιράν δείχνει πώς μπορούν να δημιουργηθούν «σημεία ασφυξίας» λόγω γεωγραφίας και στρατιωτικών δυνατοτήτων.
Μεγαλύτερες οικονομίες μπορούν επίσης να εκμεταλλευτούν σημεία πίεσης που προκύπτουν από τη δύναμή τους στο παγκόσμιο σύστημα. Οι ΗΠΑ χρησιμοποιούν εδώ και καιρό το δολάριο και το χρηματοπιστωτικό σύστημα για την επιβολή κυρώσεων, ενώ αξιοποιούν και την υπεροχή τους στην τεχνολογία ημιαγωγών για να περιορίσουν την Κίνα.
Η Κίνα ασκεί τη δική της οικονομική ισχύ μέσω του σχεδόν πλήρους ελέγχου των σπάνιων γαιών, κρίσιμων για την κατασκευή προϊόντων από μαχητικά αεροσκάφη μέχρι smartphones. Έχει χρησιμοποιήσει αυτή την αλυσίδα εφοδιασμού ως μοχλό πίεσης προς τις ΗΠΑ.
Πιο πρόσφατα, η Κίνα περιόρισε την πρόσβαση ιαπωνικών εταιρειών σε σπάνιες γαίες ως αντίποινα για δηλώσεις σχετικά με πιθανή σύγκρουση γύρω από την Ταϊβάν.
Για να οικοδομηθεί αποτροπή, «πρέπει να κάνεις τους άλλους να εξαρτώνται από τη δική σου προσφορά. Πρέπει να είσαι μέρος αυτού του διασυνδεδεμένου παγκόσμιου οικονομικού ιστού για να έχεις θέση στο τραπέζι της ισχύος», δήλωσε η Emily Benson.
Οι χώρες που δεν μπορούν ή δεν θέλουν να συμμετάσχουν «θα παραμείνουν στο μενού», κατέληξε.
