Στη σημερινή Βρετανία, η διαδοχή ηγετών –από τον Κάμερον και τη Μέι έως τον Τζόνσον, την Τρας, τον Σούνακ και τον Στάρμερ– δεν αφήνει την αίσθηση συνέχειας ή ουσιαστικής πολιτικής προόδου. Αντίθετα, δημιουργεί μια εντύπωση διαρκούς αναταραχής, όπου το ίδιο το γεγονός της αλλαγής γίνεται σημαντικότερο από το έργο της διακυβέρνησης.
Η φθορά της ηγεσίας και το κόστος της αστάθειας
Σύμφωνα με ανάλυση του Guardian, η συχνή αλλαγή πρωθυπουργών δεν σημαίνει μόνο αλλαγή προσώπου στην κορυφή. Συνοδεύεται από ευρεία αναδιάταξη του υπουργικού συμβουλίου, με νέους, συχνά άπειρους υπουργούς να καλούνται να διαχειριστούν σύνθετους τομείς πολιτικής. Αυτό δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου η θεσμική μνήμη αποδυναμώνεται και η χάραξη μακροπρόθεσμης στρατηγικής γίνεται σχεδόν αδύνατη.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το συνταξιοδοτικό σύστημα, όπου σε διάστημα πέντε ετών υπήρξαν εννέα διαφορετικοί αρμόδιοι υπουργοί. Σε έναν τομέα που απαιτεί δεκαετίες σχεδιασμού και σταθερότητας, αυτή η εναλλαγή καθιστά ουσιαστική μεταρρύθμιση εξαιρετικά δύσκολη.
Παράλληλα, η αβεβαιότητα γύρω από τη θέση ενός πρωθυπουργού λειτουργεί παραλυτικά. Όταν η πολιτική επιβίωση γίνεται η κύρια προτεραιότητα, οι φιλόδοξες μεταρρυθμίσεις εγκαταλείπονται υπέρ της διαχείρισης της κρίσης. Η περίπτωση της Τερέζα Μέι μετά το 2017 είναι ενδεικτική: η πολιτική της ατζέντα συρρικνώθηκε σχεδόν αποκλειστικά στο Brexit, ενώ άλλα σημαντικά ζητήματα έμειναν στάσιμα.
Διακυβέρνηση υπό πίεση: όταν η στρατηγική γίνεται πολυτέλεια
Η διαρκής πολιτική ένταση δεν επιτρέπει ούτε στον ίδιο τον πρωθυπουργό ούτε στον κρατικό μηχανισμό να λειτουργήσουν αποτελεσματικά. Οι δημόσιοι λειτουργοί και οι σύμβουλοι συχνά εργάζονται υπό το άγχος της επικείμενης αλλαγής, γεγονός που περιορίζει τη δυνατότητα ουσιαστικής πολιτικής επεξεργασίας.
Σε τέτοιες συνθήκες, ακόμη και η καλή διοίκηση γίνεται δύσκολη. Η «σωστή ανάθεση» αρμοδιοτήτων καταρρέει είτε επειδή ο πρωθυπουργός δεν έχει σαφή κατεύθυνση είτε επειδή οι υπουργοί παύουν να τον θεωρούν μόνιμο επικεφαλής. Το αποτέλεσμα είναι ένα σύστημα που λειτουργεί αποσπασματικά, χωρίς συνοχή.
Οι οικονομικές συνέπειες αυτής της αστάθειας είναι επίσης σημαντικές. Η εμπιστοσύνη των αγορών κλονίζεται, αυξάνοντας το κόστος δανεισμού. Η περίοδος της Λιζ Τρας αποτέλεσε σημείο καμπής, με τις αγορές να αντιδρούν έντονα στην πολιτική αβεβαιότητα και να επιβαρύνουν τα δημόσια οικονομικά.
Οι βαθύτερες αιτίες: μια κοινωνία διχασμένη
Η πολιτική αστάθεια δεν εξηγείται μόνο από τα πρόσωπα ή τις συγκυρίες. Αντανακλά βαθύτερες κοινωνικές και πολιτικές μεταβολές. Σε αντίθεση με τη μεταπολεμική περίοδο, όπου η πολιτική σκηνή κυριαρχούνταν από έναν σαφή ταξικό διαχωρισμό, η σύγχρονη Βρετανία χαρακτηρίζεται από πολλαπλές και αλληλεπικαλυπτόμενες διαιρέσεις.
Το Brexit, οι πολιτισμικές αντιπαραθέσεις, οι γενεακές ανισότητες και οι διαφορετικές στάσεις απέναντι σε διεθνή ζητήματα δημιουργούν ένα περίπλοκο μωσαϊκό συμφερόντων και ταυτοτήτων. Αυτό καθιστά εξαιρετικά δύσκολη τη συγκρότηση σταθερών πολιτικών συμμαχιών.
Η κατάσταση θυμίζει, σε κάποιο βαθμό, τη Γαλλία της Τέταρτης Δημοκρατίας, όπου πολλαπλές ιδεολογικές συγκρούσεις –από τον Ψυχρό Πόλεμο έως το αποικιακό ζήτημα– διέσπασαν το πολιτικό σώμα και υπονόμευσαν τη σταθερότητα.
Η κρίση της πολιτικής φαντασίας
Πέρα από τις δομικές αιτίες, υπάρχει και ένα έλλειμμα πολιτικής φαντασίας. Η ηγεσία συχνά αποτυγχάνει να διαμορφώσει ένα πειστικό αφήγημα που να γεφυρώνει τις κοινωνικές διαιρέσεις. Στην περίπτωση του Κιρ Στάρμερ, η επιλογή μιας πιο συντηρητικής πολιτισμικής στάσης, αντί για μια σαφή οικονομική πρόταση που θα μπορούσε να ενώσει διαφορετικά κοινωνικά στρώματα, φαίνεται να αποξένωσε μέρος της εκλογικής του βάσης.
Η αποτυχία αυτή ενισχύει την αίσθηση ότι κανένα πολιτικό σχέδιο δεν μπορεί να συγκροτήσει μια σταθερή πλειοψηφία χωρίς να καταφύγει σε απλοϊκά ή διχαστικά συνθήματα.
Υπάρχει διέξοδος;
Η ιστορία δείχνει ότι ακόμη και σε περιόδους βαθιάς κρίσης, η σταθερότητα μπορεί να αποκατασταθεί. Στη Γαλλία, η μετάβαση στην Πέμπτη Δημοκρατία επέτρεψε πιο αποφασιστική διακυβέρνηση και υλοποίηση μεγάλων έργων υποδομής.
Το βασικό δίδαγμα είναι ότι η αποτελεσματική πολιτική απαιτεί χρόνο, συνέπεια και ειλικρίνεια απέναντι στους πολίτες. Οι μεγάλες μεταρρυθμίσεις δεν προκύπτουν από εντυπωσιακές εξαγγελίες, αλλά από επίμονη δουλειά, θεσμική συνέχεια και πολιτικό θάρρος.
Η Βρετανία δεν είναι καταδικασμένη σε διαρκή αστάθεια. Όμως, για να ξεφύγει από τον φαύλο κύκλο της πολιτικής φθοράς, χρειάζεται ηγεσίες που θα μπορέσουν να ενώσουν, να σχεδιάσουν μακροπρόθεσμα και να πείσουν ότι η αλλαγή απαιτεί όχι μόνο αποφασιστικότητα, αλλά και χρόνο.
