Ο ΕΟΠΑΕ ιδρύθηκε ως Νομικό Πρόσωπο Ιδιωτικού Δικαίου μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα βάσει του νόμου «Ολοκλήρωση της Ψυχιατρικής Μεταρρύθμισης» (5129/2024), ο οποίος δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ την 1η Αυγούστου του 2024. Ο νέος φορέας άρχισε να λειτουργεί από την 1η Φεβρουαρίου του 2025, με τη συνένωση περίπου 300 δομών και προγραμμάτων σε όλη τη χώρα με πολύ μακρά ιστορία (αναλυτική λίστα εδώ).
Διοικητική οργάνωση
Την ευθύνη για την εσωτερική οργάνωση, τη στρατηγική και τη λειτουργία του Οργανισμού έχει το εννεαμελές Διοικητικό του Συμβούλιο, ενώ οι υπηρεσίες είναι διαρθρωμένες σε επίπεδο Τομέων και Διευθύνσεων, με δύο εξ αυτών και πέντε αυτοτελή τμήματα να υπάγονται απευθείας στον πρόεδρο.
Μέχρι την προκήρυξη βάσει του νόμου Κεραμέως, ο πρώτος πρόεδρος ορίστηκε από το Υπουργείο Υγείας και ήταν, αρχικά, ο κ. Γιώργος Αναστασόπουλος, στέλεχος του ΕΟΔΥ. Δύο ημέρες αργότερα, ωστόσο, διορίστηκε ο κ. Αθανάσιος Θεοχάρης – πρώην πρόεδρος του ΟΚΑΝΑ (2020-2024) – κατόπιν παραίτησης του πρώτου, σύμφωνα με το σχετικό ΦΕΚ (12/12/2024).
Δημοσιεύματα της περιόδου εκείνης ανέφεραν ότι πίσω από την αιφνίδια αλλαγή βρισκόταν το Μαξίμου και πιέσεις υψηλόβαθμων κυβερνητικών στελεχών προς τον Υπουργό Υγείας, Άδωνι Γεωργιάδη. Η φημολογία ότι ο κ. Θεοχάρης ήταν ο «ιθύνων νους» πίσω από τον σχεδιασμό του νέου φορέα και δημιούργησε τις προϋποθέσεις για να ηγηθεί ενός συγκεντρωτικού σχήματος διοίκησης, τον ακολουθεί μέχρι και σήμερα.
Για την πληρότητα του ρεπορτάζ, απευθυνθήκαμε στον κ. Θεοχάρη, ο οποίος απάντησε εκτενώς στις ερωτήσεις που του υποβάλαμε γραπτώς. Κατόπιν δικής του απαίτησης, οι απαντήσεις του θα δημοσιευθούν ως αυτούσια συνέντευξη, δίχως να γίνει – όπως αιτήθηκε – καμία αποσπασματική αναφορά στα λόγια του.
Επιστημονικό Συμβούλιο
Ο πρόεδρος του Επιστημονικού Συμβουλίου, κ. Γιάννης Διακογιάννης εξηγεί στο «R» πως αρμοδιότητα του ενδεκαμελούς Συμβουλίου είναι να γνωμοδοτεί σχετικά με το πλαίσιο και τον κανονισμό λειτουργίας όλων των δομών «και να εγκρίνει για όσα έρχονται στη γνώση του και εφόσον του ζητηθεί γνωμοδότηση». Την ευθύνη εφαρμογής την έχει ο πρόεδρος του ΕΟΠΑΕ και οι διευθύνσεις, οι οποίες αναφέρονται στο ΔΣ και τον ίδιο, σημειώνει ο κ. Διακογιάννης.
Στο πλαίσιο της έρευνας μας, επιχειρήσαμε να επικοινωνήσουμε με τις Διευθύνσεις του Οργανισμού. Ωστόσο, όπως ενημερωθήκαμε από το Τμήμα Δημοσίων Σχέσεων, απαγορεύεται η απευθείας επικοινωνία με κάποιον από τους υπευθύνους, χωρίς την έγκριση του προέδρου.
Ο Πρόεδρος του ΕΟΠΑΕ και ως Εθνικός Συντονιστής
Με βάση τον νόμο 4139/2013, ως Εθνικός Συντονιστής οριζόταν από τον πρωθυπουργό ένας εξειδικευμένος επιστήμονας εγνωσμένου κύρους και μεταξύ των αρμοδιοτήτων του ήταν να προεδρεύει στην Εθνική Επιτροπή Σχεδιασμού και Συντονισμού για την Αντιμετώπιση των Ναρκωτικών, στην οποία συμμετείχαν εκπρόσωποι από τους φορείς απεξάρτησης (ΟΚΑΝΑ, ΚΕΘΕΑ, 18 Άνω, κλπ.). Διευκρινιζόταν, μάλιστα, ρητά ότι ο ΕΣ δεν μπορούσε να συμμετέχει στη διοίκηση κάποιου εξ αυτών των φορέων.
Με τον νέο νόμο, αυτό άλλαξε και πλέον ο πρόεδρος του ΕΟΠΑΕ είναι και Εθνικός Συντονιστής για όλες τις εξαρτήσεις, ενώ μετά την κατάργηση των επιμέρους φορέων, άλλαξε και η σύσταση της Εθνικής Επιτροπής Συντονισμού, όπως φαίνεται παρακάτω:
Η κ. Μένη Μαλλιώρη, Ομότιμη καθηγήτρια ψυχιατρικής του Παν. Αθηνών και πρώην πρόεδρος του ΟΚΑΝΑ, μας εξηγεί τι ισχύει στην Ευρώπη για το Σχέδιο Δράσης κατά των Εξαρτήσεων: «Η ευρωπαϊκή πολιτική για τα ναρκωτικά σχεδιάζεται σε βάθος οκταετίας, με ενδιάμεση αξιολόγηση στα τέσσερα χρόνια, αφού πρώτα ανά τετραετία έχουν οριστεί προτεραιότητες, στόχοι, χρονοδιάγραμμα και προϋπολογισμός. Εμείς στα χαρτιά μόνο έχουμε την αντίστοιχη φιλοσοφία.»
«Σήμερα, την υποχρέωση εκπόνησης ΕΣΔ έχει ο κ. Θεοχάρης. Ωστόσο, θα είμαστε παγκόσμια πρώτη εάν εκείνος που υλοποιεί μία πολιτική είναι και ο συντονιστής της», καταλήγει η κ. Μαλλιώρη.
Στο πλαίσιο του ρεπορτάζ, ρωτήσαμε τον αρμόδιο Υπουργό, κ. Δημήτρη Βαρτζόπουλο, εάν έχει κατατεθεί το ΕΣΔ. Εκείνος μας παρέπεμψε στον Εθνικό Συντονιστή και πρόεδρο του ΕΟΠΑΕ, κ. Θεοχάρη, ωστόσο μέχρι τη στιγμή της δημοσίευσης, το σχετικό ερώτημα δεν έχει απαντηθεί.
Επιλογή θεραπευτικού προγράμματος – «Πλοήγηση»
Σύμφωνα με τους σχεδιαστές του νόμου, επειδή το τοπίο ήταν κατακερματισμένο και διακυβευόταν η θεραπευτική συνέχεια, προκρίθηκε η διοικητική συνένωση των φορέων σε επίπεδο κορυφής, για την καλύτερη δικτύωσή τους.
Προκειμένου να «μην χάνονται οι ασθενείς στον δρόμο», όπως υποστηρίχθηκε, θεσμοθετήθηκε το «Πληροφοριακό Σύστημα Επιδημιολογικής Παρακολούθησης και Θεραπευτικής Διαχείρισης» (άρθρο 57), ένα «σύστημα καταγραφής και παρακολούθησης, σε πραγματικό χρόνο (…) ιδίως της διαθεσιμότητας και της πληρότητας των υπηρεσιών ψυχικής υγείας», καθώς και της «τροχιάς πλοήγησης των ασθενών εντός αυτών».
Ωστόσο, η συγκεκριμένη κίνηση έχει προκαλέσει ανησυχίες. Η κ. Κατερίνα Μάτσα, ιδρύτρια και πρώην διευθύντρια του 18 Άνω, υποστηρίζει πως η «πλοήγηση» μας εισάγει σε μία νέα πραγματικότητα, καθώς σημαίνει ότι «δεν θα επιλέγει το ίδιο άτομο το πρόγραμμα που επιθυμεί, αλλά θα το κατευθύνουν εκεί όπου θα υπάρχει κενή θέση». Σε αυτό το πλαίσιο, ανησυχεί πως τα ψυχοκοινωνικά προγράμματα θα περάσουν σε δεύτερη μοίρα.
Η κ. Μαλλιώρη λέει στο «R» πως παλαιότερα είχε προτείνει τη δημιουργία μίας «κεντρικής τράπεζας» για τις αιτήσεις των χρηστών που θα ήθελαν να ενταχθούν σε πρόγραμμα. Στο πλαίσιο αυτό, μία επιτροπή επιστημόνων από όλες τις διαφορετικές προσεγγίσεις θα αξιολογούσε – όπως μας εξηγεί – τις αιτήσεις, προκειμένου, με βάση όλα τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των ατόμων, να τους προτείνει το καταλληλότερο πρόγραμμα. Τονίζει, ωστόσο, πως βασική προϋπόθεση για ένα τέτοιο συντονιστικό όργανο θα ήταν η διασφάλιση ότι κάθε φορέας διατηρεί τη φιλοσοφία και τον τρόπο παρέμβασής του.
Κατάργηση των ονομάτων
«Η κατάργηση των ονομάτων ήταν η πρώτη πράξη της καταστροφής των προγραμμάτων, καθώς υπάγονται στην ομοιομορφία του απρόσωπου ΕΟΠΑΕ», λέει στο «R» η κ. Μάτσα, ενώ η κ. Μαλλιώρη αναρωτιέται: «Ποιος έχει το δικαίωμα να σβήνει την ιστορία των προγραμμάτων, καταργώντας τα ονόματά τους και ό,τι αυτά σηματοδοτούν;».
Σύμφωνα, πάντως, με το Υπουργείο Υγείας, το Επιστημονικό Συμβούλιο του Οργανισμού γνωμοδότησε προς αυτήν την κατεύθυνση, προκειμένου να υπάρχει «ενιαία τυπολογία και κοινή γλώσσα στον τρόπο ορισμού και περιγραφής του σκοπού και των παρεχόμενων υπηρεσιών ανά δομή».
Προσωπικό ΕΟΠΑΕ
Βάσει νόμου, το προσωπικό του ΚΕΘΕΑ και του ΟΚΑΝΑ μεταφέρθηκε αυτοδικαίως, με την ίδια εργασιακή σχέση και δικαιώματα στον ΕΟΠΑΕ, ενώ οι εργαζόμενοι του 18 Άνω, που υπαγόταν στο ΕΣΥ, είχαν τη δυνατότητα είτε να προσχωρήσουν στον ΕΟΠΑΕ είτε να παραμείνουν στη Διεύθυνση Ψυχικής Υγείας (ΕΔΥΨΥ).
Σύμφωνα με τη Διεύθυνση Διαχείρισης Ανθρωπίνων Πόρων του ΕΟΠΑΕ, από τους 280 εργαζομένους του 18 Άνω, στον νέο φορέα προσχώρησαν οι 145. Για τους 135 που παρέμειναν στην ΕΔΥΨΥ, πηγές του 18 Άνω αναφέρουν πως το έκαναν λόγω εργασιακής και οικονομικής ανασφάλειας. Παράλληλα, βάσει πληροφοριών, από τον ΟΚΑΝΑ απορροφήθηκαν 1.000 και από το ΚΕΘΕΑ 580. Ακόμη, από την ίδρυση του ΕΟΠΑΕ, παραιτήθηκαν 57 εργαζόμενοι και προσελήφθησαν 249 με μπλοκάκι. Σύμφωνα με πληροφορίες, με το τέλος του έτους ολοκληρώθηκε η πρόσληψη, επίσης με μπλοκάκι, 650 ακόμη εργαζομένων.
Ο αρμόδιος Υπουργός, κ. Δημήτρης Βαρτζόπουλος, εξηγεί στο «R» ότι, καθώς ο Οργανισμός βρίσκεται ακόμη σε φάση οργάνωσης, γίνονται συνεχώς προσλήψεις.
Συνολικά, βάσει πληροφοριών, το προσωπικό του ΕΟΠΑΕ αριθμεί σήμερα 2.180 εργαζομένους, οι οποίοι διέπονται από διάφορες σχέσεις εργασίας· υπολογίζεται πως περίπου το 60% αυτών είναι μόνιμοι, ενώ το υπόλοιπο 40% εργάζεται με Δελτίο Παροχής Υπηρεσιών.
Αθρόες μετακινήσεις
Όσοι προσχώρησαν στον ΕΟΠΑΕ κάνουν λόγο για «αθρόες μετακινήσεις» ήδη από τους πρώτους μήνες λειτουργίας του Οργανισμού. Η γενική αίσθηση που κυριαρχεί – όπως προκύπτει από το ρεπορτάζ – είναι πως όσοι «δεν συμμορφώθηκαν» με τις νέες συντεταγμένες και εξέφρασαν τις αντιρρήσεις ή τις αμφιβολίες τους για τα σχέδια της διοίκησης, είτε υπέστησαν δυσμενή μετάθεση, είτε εξωθήθηκαν σε παραίτηση.
Η επίσημη θέση του Υπουργείου και του ΕΟΠΑΕ είναι πως όλες οι μετακινήσεις αποσκοπούσαν στην εξυπηρέτηση των υφιστάμενων αναγκών και έγιναν με θεσμικά κριτήρια, προκειμένου να διασφαλιστεί η διεπιστημονικότητα και η καλύτερη δυνατή διαχείριση των ανθρώπινων πόρων.
Ο κ. Βαρτζόπουλος τονίζει ότι βασικό μέλημα είναι η οργάνωση των διευθύνσεων και υπηρεσιών, αφού «οι παλαιές δομές ήταν χαώδεις και ιδίως το ΚΕΘΕΑ που παραβίαζε όλους τους διοικητικούς νόμους, έχοντας έναν προϊστάμενο για κάθε 3-4 υπαλλήλους».
Παρ’ όλα αυτά, οι εργαζόμενοι παρουσιάζουν μία διαφορετική εικόνα. Όπως εξήγησαν στο «R» ο κ. Βασίλης Γρετσίστας και ο κ. Δημήτρης Γιαννάτος, μέλη του ΔΣ του Συλλόγου Εργαζομένων του ΕΟΠΑΕ, από τις αρχές Ιουλίου η πλειοψηφία των θεραπευτών του ΚΕΘΕΑ μετακινήθηκε βίαια σε άλλες μονάδες, πολλές εκ των οποίων του ΟΚΑΝΑ· δομές με τελείως διαφορετική φιλοσοφία από αυτήν των «στεγνών» προγραμμάτων. Υπεύθυνοι προγραμμάτων με χρόνια εμπειρίας υποβαθμίστηκαν σε απλό προσωπικό, σημειώνουν.
Ένας εξ αυτών είναι και ο κ. Γιαννάτος, ο οποίος, από υπεύθυνος για σχεδόν είκοσι χρόνια του ΚΕΘΕΑ Mosaic βρέθηκε εν μία νυκτί – όπως μας λέει – στη μονάδα υποκατάστασης του ΟΚΑΝΑ στις φυλακές Κορυδαλλού. Παρόμοια η τύχη και του Στέλιου Γκιουζέπα, επιστημονικά υπεύθυνου επί εικοσιπενταετίας του προγράμματος «Αργώ», που μετατέθηκε στις φυλακές Διαβατών, αλλά και του διευθυντή Έρευνας του ΚΕΘΕΑ, Γεράσιμου Παπαναστασάτου, ο οποίος – σύμφωνα με τη Δικαιοσύνη, στην οποία κατέφυγε – υπέστη βλαπτική μεταβολή.
Στο ίδιο πλαίσιο, η υπεύθυνη του ΚΕΘΕΑ «Διάβαση» και η υπεύθυνη επανένταξης μετακινήθηκαν στο υπνωτήριο Αθηνών του ΟΚΑΝΑ, η υπεύθυνη οικογένειας στον Ξενώνα Αστέγων και εξειδικευμένη νοσηλεύτρια βρέθηκε από μονάδα απεξάρτησης για το αλκοόλ στον Χώρο Ελεγχόμενης Χρήσης στην Καποδιστρίου, ενώ αρκετοί διοικητικοί υπάλληλοι υποβιβάστηκαν.
Καμία από τις μετακινήσεις, όπως μας λένε, δεν συνοδεύτηκε από αιτιολογική έκθεση, ενώ στα αιτήματα των εργαζομένων να λάβουν τους φακέλους με τις σχετικές εισηγήσεις, η απάντηση ήταν αρνητική, με την αιτιολογία – σύμφωνα με τους ίδιους – ότι τα έγγραφα περιείχαν ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα.
«Το δόγμα είναι “διαχειρίζομαι τους πόρους όπως θέλω· εσείς είστε οι πόροι, οπότε θα κάνω ό,τι θέλω”», καταλήγουν οι κκ. Γρετσίστας και Γιαννάτος, υπογραμμίζοντας πως τα προγράμματα του ΚΕΘΕΑ διαμελίστηκαν, «ένα ολόκληρο σύστημα, όπου ο καθένας είχε τον ρόλο του, διαλύεται» και μετατρέπεται σε «έναν δυσλειτουργικό οργανισμό», με ένα «συγκεντρωτικό και αυταρχικό μοντέλο διοίκησης». Σημειώνουν, δε, ότι η ευθύνη των διευθυντών «είναι τεράστια», αφού δέχονται «να κακοποιείται το προσωπικό, κάτι που αναπόφευκτα θα έχει αντίκτυπο στους θεραπευόμενους».
Ανησυχίες για τα θεραπευτικά προγράμματα
Γυρίσαμε σε ένα «σχήμα εντελώς πυραμιδικό», με αδιαφανείς μετακινήσεις προσωπικού, συγχωνεύσεις τμημάτων και τοποθετήσεις διευθυντών εν μία νυκτί και έναν φορέα που δείχνει να «πηγαίνει στον αυτόματο πιλότο», λέει η κ. Μαλλιώρη εκφράζοντας τις ανησυχίες της για τα θεραπευτικά προγράμματα.
Παράλληλα, ο κ. Ηρακλής Γκότσης, υπεύθυνος του Συμβουλευτικού Σταθμού του 18 Άνω στην Αθήνα, περιγράφει ένα «καθεστώς αυστηρού ελέγχου» και «fast track διαδικασίες, οι οποίες δεν συνάδουν με την ανθρωποκεντρική φιλοσοφία του προγράμματος», ενώ η κ. Μάτσα υποστηρίζει ότι η θεραπευτική διαδικασία απαξιώνεται, αφού η βίαιη μετακίνηση των θεραπευτών συνεπάγεται τη βίαιη διακοπή της θεραπευτικής σχέσης, με ενδεχομένως ολέθρια αποτελέσματα.
Η ίδια μας εξηγεί ότι εξαιτίας της αναδιάρθρωσης έκλεισε το Ανοιχτό Πρόγραμμα του 18 Άνω στο Περιστέρι, μετά τη μετάθεση της υπεύθυνης θεραπεύτριας στις φυλακές Αυλώνα, ενώ εκτός λειτουργίας είναι, επίσης, το Τμήμα Έρευνας και το Ανοιχτό Πρόγραμμα για Οικογένειες και Εξαρτημένους στη Μάρνης. Το Τμήμα Προβληματικής Χρήσης Διαδικτύου, το Τμήμα Διατροφικών Διαταραχών, το Ειδικό Τμήμα Εξαρτημένων Γυναικών και το Σχολείο του 18 Άνω υπολειτουργούν.
Σημειώνεται, πάντως, πως η θέση του Υπουργείου Υγείας δεν έχει αλλάξει. Ο κ. Βαρτζόπουλος, τονίζει στο «R» ότι «ισχύουν οι αρχικές δεσμεύσεις για τον ΕΟΠΑΕ· είναι ένας Οργανισμός με ομοιογένεια και συνεχή προσθήκη νέων υπηρεσιών, με πλουραλισμό και οργάνωση».
Ο πρόεδρος του Επιστημονικού Συμβουλίου του Οργανισμού, κ. Διακογιάννης, σημειώνει, από τη μεριά του, πως «κάποιες αλλαγές ήταν χρήσιμες και έπρεπε να γίνουν» και υπογραμμίζει ότι ο νέος φορέας ήρθε «για να αξιολογήσει και όχι για να καταστρέψει».
«Δεν θέλω να πιστέψω ότι μπορεί να υπάρχει κακή πρόθεση», καταλήγει ο κ. Διακογιάννης, προσθέτοντας πως ενδεχομένως χρειάζεται καλύτερη επικοινωνιακή διαχείριση από τον ΕΟΠΑΕ, ώστε να φανούν οι θετικές αλλαγές και μην υπάρχει ανησυχία.
Τα Κέντρα Πρόληψης «στον αέρα»
Ένα από τα «ανοιχτά» ζητήματα είναι και αυτό που αφορά στα 75 Κέντρα Πρόληψης, τα οποία υπάρχουν και στις 13 Περιφέρειες της χώρας, στο πλαίσιο Επταετούς Προγραμματικής Σύμβασης μεταξύ ΟΚΑΝΑ, Υπουργείου Υγείας, Υπουργείου Εσωτερικών (ΕΕΤΑΑ) και της Κεντρικής Ένωσης Δήμων (ΚΕΔΕ).
Η τελευταία σύμβαση έχει ισχύ μέχρι το τέλος του 2027 και ως καθολικός διάδοχος του ΟΚΑΝΑ έχει πλέον υπεισέλθει ο ΕΟΠΑΕ, υπό τον οποίο τα Κέντρα Πρόληψης συνεχίζουν κανονικά τη λειτουργία τους. Ωστόσο, παραμένει άγνωστο τι θα γίνει μετά τη λήξη της σύμβασης, με το Υπουργείο Υγείας να σημειώνει πως αυτό αποτελεί αντικείμενο ευρύτερης πολιτικής και τεχνικής διαβούλευσης.
Ο κ. Βαρτζόπουλος μας εξήγησε πως ακόμη δεν έχει ληφθεί απόφαση, γιατί «τα Κέντρα Πρόληψης αφορούν και το Υπουργείο Εσωτερικών, που συμβάλλει κατά το ήμισυ στη χρηματοδότηση». Σημείωσε, πάντως, πως «βγαίνουν συνεχώς προκηρύξεις για να ενταχθούν οι εργαζόμενοι τους στον ΕΟΠΑΕ, σε κάποια θέση στον τόπο κατοικίας τους» και πως το Υπουργείο Υγείας τους ενθαρρύνει προς αυτήν την κατεύθυνση.
