Η εξεταστική περίοδος συνοδεύεται συνήθως από αυξημένες προσδοκίες και πίεση για καλές επιδόσεις, γεγονός που ενισχύει το άγχος πολλών μαθητών. Με αφορμή το ζήτημα αυτό, το ΑΠΕ-ΜΠΕ συνομίλησε με την ψυχολόγο και ψυχοθεραπεύτρια της Γραμμής 11525 και του Συμβουλευτικού Κέντρου του Μαζί για το Παιδί, Ελένη Κουτσοπούλου, η οποία εξήγησε πώς εκδηλώνεται το άγχος των εξετάσεων, με ποιους παράγοντες συνδέεται και με ποιους τρόπους μπορούν οι γονείς να στηρίξουν τα παιδιά τους.
Όπως ανέφερε, κάθε χρόνο αυξάνονται οι γονείς που απευθύνονται στη γραμμή υποστήριξης ζητώντας καθοδήγηση για τη διαχείριση του άγχους των παιδιών τους, τόσο σε ηλικίες δημοτικού όσο και στην εφηβεία. Η ίδια εξηγεί ότι το άγχος αποτελεί φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού απέναντι σε πραγματικούς ή ακόμη και φανταστικούς κινδύνους. Για ένα παιδί, οι εξετάσεις μπορεί να εκλαμβάνονται ως απειλή, παρότι στην πραγματικότητα δεν είναι.
Για το άγχος «έπίδοσης»
Η κ. Κουτσοπούλου επισημαίνει ότι το άγχος επίδοσης δεν εμφανίζεται ξαφνικά στο Λύκειο, ούτε περιορίζεται στις Πανελλαδικές εξετάσεις. Σύμφωνα με ερευνητικά δεδομένα, αρχίζει να διαμορφώνεται ήδη από τα πρώτα σχολικά χρόνια, όταν το παιδί ξεκινά να συγκρίνει τον εαυτό του με τους άλλους και να συνδέει την προσωπική του αξία με τη σχολική επίδοση.
Στην ηλικία του Δημοτικού, το άγχος σχετίζεται κυρίως με τους βαθμούς αλλά και με τις εξωσχολικές δραστηριότητες. Συχνά πρόκειται για παιδιά που αισθάνονται την ανάγκη να τα κάνουν όλα σωστά, μια στάση που ενισχύεται τόσο από το οικογενειακό όσο και από το σχολικό περιβάλλον, μέσω υψηλών προσδοκιών ή απαιτητικών διαδικασιών αξιολόγησης. Έτσι, αρκετά παιδιά αρχίζουν από νωρίς να φοβούνται μήπως απογοητεύσουν τους σημαντικούς ανθρώπους της ζωής τους, με αποτέλεσμα να δυσκολεύονται να απολαύσουν τη μαθησιακή διαδικασία.
Όρια στη χρήση των οθονών
Ως επιβαρυντικός παράγοντας αναφέρεται και η αυξημένη χρήση οθονών, η οποία, σύμφωνα με έρευνες, συνδέεται με περισσότερες κοινωνικές και συναισθηματικές δυσκολίες, όπως άγχος, χαμηλή αυτοεκτίμηση και δυσκολία στη συναισθηματική διαχείριση. Ταυτόχρονα, παιδιά που ήδη βιώνουν πίεση ή άγχος στρέφονται συχνά περισσότερο στις οθόνες ως τρόπο εκτόνωσης ή διαφυγής.
Η ειδικός υπενθυμίζει ότι τόσο ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας όσο και η Αμερικανική Παιδιατρική Εταιρεία προτείνουν συγκεκριμένα όρια χρήσης οθονών ανά ηλικία, τα οποία ωστόσο συχνά δεν εφαρμόζονται ή δεν τίθενται με σωστό τρόπο από τους γονείς.
Η κ. Κουτσοπούλου ξεκαθαρίζει ότι ο στόχος δεν είναι τα παιδιά να μη βιώνουν ποτέ άγχος, καθώς αυτό αποτελεί μια μη ρεαλιστική προσδοκία. Το σημαντικό είναι να μάθουν να αναγνωρίζουν και να διαχειρίζονται το άγχος τους, να κατανοούν ότι η αξία τους δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τις επιδόσεις τους και να μπορούν να αναγνωρίζουν τα δυνατά τους σημεία.
Ιδιαίτερα σημαντική η διατήρηση της κοινωνικοποίησης
Ιδιαίτερη σημασία δίνει επίσης στη διατήρηση της κοινωνικότητας κατά τη διάρκεια της εξεταστικής περιόδου. Όπως αναφέρει, οι γονείς χρειάζεται να υπενθυμίζουν στα παιδιά ότι οι εξετάσεις είναι σημαντικές, αλλά δεν καθορίζουν ολόκληρη τη ζωή τους. Αν το παιδί αντιμετωπίσει τις εξετάσεις ως πρόκληση και όχι ως απειλή, τότε το άγχος γίνεται πιο διαχειρίσιμο.
Παράλληλα, επισημαίνει ότι ο εγκέφαλος χρειάζεται ισορροπία για να λειτουργήσει σωστά. Η συνεχής πίεση και η απομόνωση δεν βοηθούν την απόδοση, ενώ η ξεκούραση, η σωματική δραστηριότητα, ο επαρκής ύπνος, η επικοινωνία και η επαφή με αγαπημένα πρόσωπα ενισχύουν τόσο τη συγκέντρωση όσο και την ψυχική ανθεκτικότητα.
Μεταξύ των βασικών συμβουλών προς τους μαθητές είναι η σωστή οργάνωση του χρόνου με ρεαλιστικούς στόχους, τα τακτικά διαλείμματα χωρίς ενοχές, η διατήρηση επαφής με φίλους και δραστηριότητες εκτός σχολείου, καθώς και η αποφυγή ταύτισης της προσωπικής αξίας με τους βαθμούς. Εξίσου σημαντικό θεωρείται να εκφράζουν τα συναισθήματα και τις ανησυχίες τους σε ανθρώπους που εμπιστεύονται.
Από την πλευρά τους, οι γονείς μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη διαχείριση του άγχους δημιουργώντας ένα ήρεμο και σταθερό περιβάλλον στο σπίτι, ακούγοντας προσεκτικά τα παιδιά χωρίς κριτική ή υπερβολικές συμβουλές και εστιάζοντας περισσότερο στην προσπάθεια παρά στο αποτέλεσμα. Η αποδοχή και η αγάπη, όπως τονίζει η ειδικός, δεν πρέπει να εξαρτώνται από τις σχολικές επιδόσεις.
Αντίθετα, η υπερβολική πίεση, οι συγκρίσεις με άλλα παιδιά και η συνεχής εστίαση στους βαθμούς καλό είναι να αποφεύγονται. Οι γονείς δεν πρέπει επίσης να υποτιμούν τα συναισθήματα των παιδιών ούτε να προσπαθούν να δώσουν άμεσες λύσεις τη στιγμή που εκείνα είναι ιδιαίτερα αγχωμένα.
Σύμφωνα με την κ. Κουτσοπούλου, επαγγελματική βοήθεια χρειάζεται να αναζητηθεί όταν το άγχος είναι πολύ έντονο και επίμονο, όταν επηρεάζει τον ύπνο, τη διάθεση ή τη λειτουργικότητα του παιδιού ή όταν οδηγεί σε έντονη απομόνωση και αποφυγή δραστηριοτήτων.
Το άγχος μπορεί να εκδηλωθεί με σωματικά συμπτώματα, όπως πόνο στο στομάχι ή στο στήθος, πονοκεφάλους, ταχυκαρδία, γρήγορη αναπνοή και διαταραχές ύπνου ή όρεξης. Παράλληλα, εμφανίζονται συχνά αρνητικές σκέψεις, δυσκολία συγκέντρωσης, καταστροφολογικά σενάρια, εκνευρισμός, αναβλητικότητα ή, αντίθετα, υπερβολική μελέτη χωρίς επαρκή ξεκούραση.
Τέλος, υπενθυμίζεται ότι έφηβοι — με τη συγκατάθεση των γονέων τους — αλλά και γονείς μπορούν να απευθύνονται δωρεάν στη γραμμή υποστήριξης 11525 του «Μαζί για το Παιδί», η οποία λειτουργεί από Δευτέρα έως Παρασκευή, από τις 09:00 έως τις 19:00.
