Ο Ντόναλντ Τραμπ βρίσκεται και πάλι στο επίκεντρο, με τις αυταρχικές πολιτικές του που καθιστούν δύσκολη ακόμα και την πρόσβαση των φιλάθλων στις ΗΠΑ για την παρακολούθηση των αγώνων.
Αυτή, όμως, δεν είναι η πρώτη φορά που οι ΗΠΑ φιλοξενούν τη διοργάνωση και αξίζει να δούμε τις διαφορές του 2026 σε σχέση με το μακρινό 1994, στο οποίο θυμίζουμε είχε συμμετάσχει και η Εθνικής Ελλάδος.
Το Reporter.gr κάνει ένα ταξίδι στο χρόνο με τη βοήθεια του Πελότα Λίμπρε και του Δημήτρη Ραπίδη, ο οποίος απάντησε στις ερωτήσεις μας.
Ας ξεκινήσουμε αθλητικά. Ποια πρόσωπα σημάδεψαν το Μουντιάλ του 1994, που ήταν και το τελευταίο του Ντιέγκο Μαραντόνα;
«Το 1994 ήταν η χρονιά που το ποδόσφαιρο προσπάθησε να «κατακτήσει» μια μεγάλη αγορά όπου δεν ήταν τόσο δημοφιλές: τις ΗΠΑ.
Όσο για τον Ντιέγκο Μαραντόνα ήταν το τέλος μιας εποχής. Το τελευταίο του Μουντιάλ και η πιο δραματική στιγμή της καριέρας του. Μετά το υπέροχο γκολ του απέναντι στην εθνική μας ομάδα και τον έξαλλο πανηγυρισμό στην κάμερα, ο έλεγχος ντόπινγκ έδειξε χρήση πέντε διαφορετικών παραγωγών της εφεδρίνης. Χρόνια αργότερα, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Αντιντόπινγκ (WADA) έκρινε ότι η ποσότητα αυτών των απαγορευμένων ουσιών που κατανάλωσε ο Ντιέγκο δεν ήταν επαρκής για να θεωρηθεί ντόπινγκ, οπότε αποκαλύφθηκε ότι όλη η ιστορία ήταν σκηνοθετημένη. Όπως και να έχει όμως, η εικόνα του Ντιέγκο να αποχωρεί από το γήπεδο συνοδευόμενος από μια νοσοκόμα παραμένει η πιο θλιβερή στιγμή της διοργάνωσης.
Πρωταγωνιστές εκείνης της διοργάνωσης ήταν επίσης η Βραζιλία του Κάρλος Αλμπέρτο Παρέιρα. Δεν έπαιζε jogo bonito η ομάδα, δεν «χόρευαν» οι παίκτες στο χορτάρι, αλλά ήταν ένα πειθαρχημένο σύνολο με κυνικότητα κι αποτελεσματικότητα. Ο Ρομάριο ήταν η ιδιοφυΐα στην επίθεση. Από την άλλη πλευρά, η φιναλίστ Ιταλία βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στον Ρομπέρτο Μπάτζιο, ο οποίος την πήρε από το χέρι στα νοκ-άουτ ματς, αλλά η μοίρα του έπαιξε άσχημο παιχνίδι στον τελικό.
Επίσης, η Σουηδία, που κατέκτησε την τρίτη θέση, αλλά και η εξαιρετική Βουλγαρία των Στόιτσκοφ, Κονσταντίνοφ και Λέτσκοφ έδειξαν ότι οι αποστάσεις μεταξύ των «μεγάλων» και των «μεσαίων» ομάδων είχαν μικρύνει.
Ένα στοιχείο που αξίζει ακόμα να τονίσουμε είναι η εισαγωγή από την FIFA των τριών βαθμών στη νίκη. Επίσης, ήταν η πρώτη φορά που οι διαιτητές φορούσαν χρώματα εκτός του μαύρου και η πρώτη φορά που τα ονόματα των παικτών αναγράφονταν στις φανέλες, σηματοδοτώντας την αρχή του σύγχρονου marketing παικτών».
Το επερχόμενο Μουντιάλ στις ΗΠΑ διεξάγεται στη σκιά των αυταρχικών πολιτικών Τραμπ. Ποιο ήταν το πολιτικό παρασκήνιο της εποχής στις ΗΠΑ το 1994;
«Το 1994 οι ΗΠΑ βρίσκονταν σε μια κατάσταση που πολλοί πολιτικοί αναλυτές και διεθνολόγοι την περιέγραφαν ως «εφησυχασμό της υπερδύναμης». Μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, κυριαρχούσε η θεωρία του Φράνσις Φουκουγιάμα ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία νίκησε οριστικά. Ο Αμερικανός πρόεδρος, Μπιλ Κλίντον, ενσάρκωνε το πρόσωπο ενός προοδευτικού, παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού και το Μουντιάλ ήταν η βιτρίνα αυτής της «νέας τάξης πραγμάτων».
Σήμερα, βρισκόμαστε σε μια διαφορετική κατάσταση. Τα νέα που έρχονται από τις ΗΠΑ προκαλούν πανικό, απογοήτευση και θυμό, η πολιτική σκιά που αφορά τις απελάσεις μεταναστών μεγαλώνει και η εξωτερική πολιτική της αμερικανικής διοίκησης δείχνει πιο αλλοπρόσαλλη και αμφιλεγόμενη από ποτέ.
Το 1994, η πολιτική ατζέντα είχε ως βασικά στοιχεία τη NAFTA, τη Συμφωνία Ελεύθερου Εμπορίου Βόρειας Αμερικής, και την οικονομική ολοκλήρωση της ηπείρου. Ωστόσο, υπήρχε βαθύς κοινωνικός αναβρασμός λόγω της εγκληματικότητας (το 1994 ψηφίστηκε ο περίφημος Crime Bill του Κλίντον) και των φυλετικών διακρίσεων, μεγάλα κοινωνικά θέματα που όμως «κρύφτηκαν» κάτω από το χαλί της εθνικής γιορτής του ποδοσφαίρου.
Μια ακόμα σημαντική διαφορά του 1994 με το 2026 είναι ότι οι ΗΠΑ ήθελαν να δείξουν πως είναι ανοιχτές στον κόσμο. Σήμερα, η διοργάνωση διεξάγεται σε ένα περιβάλλον όπου η αυταρχική πολιτική της Υπηρεσίας Μετανάστευσης και Τελωνειακής Επιβολής των Ηνωμένων Πολιτειών (ICE), όπως και ο οικονομικός προστατευτισμός στην εξωτερική πολιτική, δημιουργούν ένα κλίμα καχυποψίας κι αυταρχισμού, κάνοντας τη διοργάνωση να μοιάζει περισσότερο με επίδειξη ισχύος παρά με γιορτή ενότητας».
Έχουμε εικόνα για τα οικονομικά μεγέθη της εποχής; Ποια ήταν η χρηματιστηριακή αξία των παικτών τότε, συγκριτικά με το τώρα;
«Η οικονομική μετάλλαξη του αθλήματος είναι οριακά τρομακτική. Πρώτα και κύρια, στο επίπεδο της διοργάνωσης και του κόστους των εισιτηρίων. Το 1994 παραμένει το Μουντιάλ με τη μεγαλύτερη προσέλευση στην ιστορία (μέσος όρος 68.991 θεατές ανά ματς), επειδή τα στάδια ήταν τεράστια και τα εισιτήρια προσιτά. Η μέση τιμή των $50 το 1994, συνυπολογίζοντας τον πληθωρισμό, θα έπρεπε να είναι περίπου $100 σήμερα. Όμως, οι τιμές για το Παγκόσμιο Κύπελλο του 2026 ξεκινούν τουλάχιστον από τα $200-$300 για τις οικονομικές θέσεις, δείχνοντας ότι η αύξηση είναι δυσανάλογη.
Δεύτερον, υπάρχουν τεράστιες αλλαγές στο λεγόμενο «χρηματιστήριο παικτών». Το 1992 (δύο χρόνια πριν το Μουντιάλ των ΗΠΑ), η μεταγραφή του Τζιανλουίτζι Λεντίνι στη Μίλαν για περίπου 14 εκατομμύρια ευρώ (σημερινή αξία) θεωρήθηκε σκάνδαλο και «ηθική πτώση» του ποδοσφαίρου. Σήμερα, παίκτες όπως ο Κιλιάν Εμπαπέ ή ο Βινίσιους έχουν ρήτρες 1 δισεκατομμυρίου και αξία άνω των 180-200 εκατομμυρίων ευρώ.
Τρίτον, έχουμε μια ξεκάθαρη αλλαγή μοντέλου: Το 1994 τα έσοδα προέρχονταν κυρίως από τα εισιτήρια και κάποιους μεγάλους χορηγούς, όπως η Coca-Cola και η Adidas, ενώ σήμερα τα έσοδα από τα τηλεοπτικά δικαιώματα κυριαρχούν, καθιστώντας τον φίλαθλο/θεατή δευτερεύουσα πηγή εσόδων μπροστά στον παγκόσμιο τηλεθεατή, εκείνον που βλέπει το ματς από την τηλεόραση ή από κάποια πλατφόρμα διαδικτυακά».
Πόσο έχει αλλάξει το παιχνίδι από τότε; Ποια είναι η ανθρωπογεωγραφία των οπαδών σήμερα, συγκριτικά με το 1994;
«Το ποδόσφαιρο έχει μετακινηθεί από το «ένστικτο» στην «επιστήμη», είναι οργανωμένο και επικεντρωμένο σε μεγάλο βαθμό στο εμπορικό του σκέλος και στο πεδίο των επενδύσεων. Παρατηρούμε επίσης μια αγωνιστική μετάλλαξη, καθώς το 1994 υπήρχαν ακόμη «δεκάρια» σαν τον Γκεόρκγι Χάτζι ή τον Μαραντόνα, που μπορούσαν να περπατούν στο γήπεδο και να βγάζουν μια-δυο μαγικές μπαλιές, προκαλώντας θαυμασμό. Σήμερα, αν ένας παίκτης δεν τρέχει 10-12 χιλιόμετρα ανά αγώνα και δεν πιέζει ασταμάτητα, δεν έχει θέση σε κορυφαίο επίπεδο. Η ταχύτητα και η δύναμη έχουν αντικαταστήσει την ατομική τεχνική σε μεγάλο βαθμό.
Η ανθρωπογεωγραφία των οπαδών επίσης έχει αλλάξει. Πριν τριάντα χρόνια, οι κερκίδες γέμιζαν από την τοπική κοινωνία και «παραδοσιακούς» εκδρομείς οπαδούς που αποταμίευαν για πολύ καιρό χρήματα για το ταξίδι. Ήταν ένα κοινό με σημαντική γνώση του αθλήματος, όχι τόσο ευκαιριακοί ακόλουθοι. Σήμερα, λόγω του πολύ υψηλότερου κόστους, το γήπεδο γίνεται σε σημαντικό βαθμό χώρος για μεγαλύτερα «πορτοφόλια», εύπορους τουρίστες από την Ασία και τη Μέση Ανατολή, όπως επίσης και influencers».
*Ο Δημήτρης Ραπίδης είναι μέλος της ομάδας του Πελότα Λίμπρε στα social media, συγγραφέας του βιβλίου «Η Μπάλα σε Λάθος Πόδια: Μια περιήγηση στα σκοτεινά δωμάτια του sportswashing» που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Απρόβλεπτες.
** Το Πελότα Λίμπρε αποτελεί ένα ποδοσφαιρικό podcast και μια διαδικτυακή πλατφόρμα που ασχολείται με ιστορίες, φανέλες, κερκίδα και συναισθήματα. «Γιατί το ποδόσφαιρο είναι κάτι παραπάνω από ένα άθλημα».
