Από την έναρξη του πολέμου στη Μέση Ανατολή, δεκάδες χώρες έχουν προχωρήσει σε μειώσεις φόρων, επιδοτήσεις ενεργειακών λογαριασμών και άμεσες ενισχύσεις προς τα νοικοκυριά, συσσωρεύοντας συνεχώς αυξανόμενα επίπεδα έκτακτων δαπανών.

Μαζικές παρεμβάσεις στη Δύση για ανακούφιση από το ενεργειακό κόστος

Μέσα σε λίγες μόνο ημέρες, μεγάλες οικονομίες προχώρησαν σε σημαντικά μέτρα στήριξης.

Η Γερμανία μείωσε τους φόρους στα καύσιμα για δύο μήνες, με κόστος 1,9 δισεκατομμύρια δολάρια. Ο Καναδάς ανακοίνωσε σχέδιο μείωσης φόρων σε βενζίνη, ντίζελ και αεροπορικά καύσιμα έως τις αρχές Σεπτεμβρίου, με δημοσιονομικό κόστος 1,7 δισεκατομμυρίων δολαρίων.

Η Ιταλία παρέτεινε τη μείωση φόρου στα καύσιμα έως τις αρχές Μαΐου, με κόστος περίπου 590 εκατομμύρια δολάρια. Στην Αυστραλία, οι μειώσεις φόρων διευρύνθηκαν, προσφέροντας επιπλέον ανακούφιση ύψους 285 εκατομμυρίων δολαρίων, ενώ κατατέθηκε νομοθεσία για την παράτασή τους έως τον Ιούνιο.

Στη χώρα μας, η κυβέρνηση εισήγαγε το «fuel pass», ένα μέτρο οικονομικής ενίσχυσης για οδηγούς και μοτοσικλετιστές χαμηλού εισοδήματος, στο πλαίσιο συνολικού πακέτου στήριξης ύψους 354 εκατ., το οποίο περιλαμβάνει και παρεμβάσεις υπέρ των επιχειρήσεων.

Η Ασία υπό μεγαλύτερη πίεση λόγω της ενεργειακής εξάρτησης

Η κατάσταση εμφανίζεται ακόμη πιο πιεστική στην Ασία, καθώς πολλές χώρες της περιοχής εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από εισαγωγές καυσίμων από τη Μέση Ανατολή.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Ιαπωνία ανακοίνωσε τη δημιουργία χρηματοδοτικού μηχανισμού έως και 10 δισεκατομμυρίων δολαρίων, με στόχο τη στήριξη χωρών της Νοτιοανατολικής Ασίας ώστε να μπορούν να προμηθεύονται πετρέλαιο και άλλα βασικά εμπορεύματα.

Προειδοποιήσεις για δημοσιονομικούς κινδύνους και στασιμοπληθωρισμό

Καθώς αυξάνονται οι πιθανότητες μιας παρατεταμένης ενεργειακής κρίσης — ακόμη και σε περίπτωση αποκλιμάκωσης των συγκρούσεων — οι ανησυχίες για τη βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών εντείνονται.

Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο επισημαίνει ότι η αβεβαιότητα που προκαλεί η σύγκρουση θα εντείνει τις πιέσεις προς τις κυβερνήσεις για περαιτέρω στήριξη, την ώρα που πολλές χώρες βρίσκονται ήδη αντιμέτωπες με επιβαρυμένα δημοσιονομικά μεγέθη και, σε ορισμένες περιπτώσεις, με μη βιώσιμα επίπεδα χρέους.

«Η δημοσιονομική πολιτική πρέπει να αντιδρά με προσοχή — να παρέχει στήριξη όπου χρειάζεται χωρίς να φέρνει τα δημόσια οικονομικά πιο κοντά στο όριο», ανέφερε ο οργανισμός σε έκθεσή του.

Ο κίνδυνος, σύμφωνα με το Ταμείο, είναι το άμεσο οικονομικό κόστος της κρίσης να εξελιχθεί σε ευρύτερη δημοσιονομική κρίση, εφόσον οι κυβερνήσεις αυξήσουν τον δανεισμό για να χρηματοδοτήσουν εκτεταμένα προγράμματα στήριξης.

Στην Ελλάδα – παρόλο που η επίτευξη των στόχων για πλεόνασμα δεν κινδυνεύει για την ώρα – οι προβλέψεις για την ανάπτυξη διορθώνονται προς τα κάτω λόγω των εξελίξεων στη Μέση Ανατολή. Τόσο το ΔΝΤ, όσο και η ΤτΕ ρίχνουν τον πήχυ της ανάπτυξης, ενώ συνακόλουθα αναθεωρείται προς τα πάνω ο πληθωρισμός, ο οποίος σε είδη πρώτης ανάγκης και καύσιμα συνεχίζει την ανοδική του πορεία, όπως αποδεικνύουν τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για τον Μάρτιο, ενώ παράλληλα την ανηφόρα συνεχίζουν να παίρνουν και τα ενοίκια.

Ακόμη και αν αποκατασταθεί πλήρως η κυκλοφορία στο Στενό του Ορμούζ, οι επιπτώσεις στις αλυσίδες εφοδιασμού ενέργειας, λιπασμάτων και άλλων βασικών αγαθών ενδέχεται να διαρκέσουν μήνες ή και χρόνια.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, νοικοκυριά και επιχειρήσεις θα συνεχίσουν να αντιμετωπίζουν υψηλό πληθωρισμό και επιβραδυνόμενη οικονομική ανάπτυξη, ενώ οι πιέσεις για περαιτέρω κρατική στήριξη αναμένεται να ενταθούν.

Τα περιορισμένα δημοσιονομικά περιθώρια

Κατά την περίοδο της πανδημίας Covid-19 και, στη συνέχεια, μετά το ενεργειακό σοκ του 2022 λόγω της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, οι κυβερνήσεις προχώρησαν σε εκτεταμένες δαπάνες για τη στήριξη οικονομιών και κοινωνιών.

Σήμερα, ωστόσο, τα δημοσιονομικά περιθώρια είναι αισθητά πιο περιορισμένα. Το παγκόσμιο δημόσιο χρέος ανέρχεται ήδη στο 94% του παγκόσμιου ΑΕΠ και, σύμφωνα με το ΔΝΤ, αναμένεται να αγγίξει το 100% έως το 2029.

«Η παγκόσμια ανάπτυξη ήταν ισχυρή το 2025, ωστόσο δεν σημειώθηκε ουσιαστική πρόοδος στην αποκατάσταση των δημόσιων οικονομικών», ανέφερε το ΔΝΤ. «Σε πολλές χώρες, τα ελλείμματα παρέμειναν υψηλά, το χρέος αυξανόταν και οι δαπάνες για τόκους αυξάνονταν ταχέως.»

Διαρθρωτικές πιέσεις και νέοι κίνδυνοι

Οι πιέσεις στα δημόσια οικονομικά δεν είναι μόνο συγκυριακές, αλλά και διαρθρωτικές. Στην Ευρώπη, οι κυβερνήσεις αυξάνουν τις αμυντικές δαπάνες, ενώ ταυτόχρονα καλούνται να αντιμετωπίσουν το αυξανόμενο κόστος που συνεπάγεται η γήρανση του πληθυσμού και η μετάβαση σε οικονομίες χαμηλών εκπομπών άνθρακα.

Παράλληλα, το διεθνές περιβάλλον γίνεται ολοένα και πιο αβέβαιο. Το ΔΝΤ επισημαίνει τον κατακερματισμό των εμπορικών συμμαχιών, τις πιθανές επιπτώσεις της τεχνητής νοημοσύνης στις αγορές εργασίας και την αυξανόμενη εξάρτηση των κρατών από ιδιώτες επενδυτές για τη χρηματοδότηση του χρέους τους, αντί των κεντρικών τραπεζών.

Έκκληση για στοχευμένα και προσωρινά μέτρα

Οι προειδοποιήσεις αυτές ευθυγραμμίζονται με αντίστοιχες παρεμβάσεις ευρωπαϊκών θεσμών. Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, Κριστίν Λαγκάρντ, τόνισε ότι τα μέτρα στήριξης θα πρέπει να είναι προσωρινά και αυστηρά στοχευμένα, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιχειρεί να συντονίσει την αντίδραση των κρατών-μελών, θέτοντας σαφή χρονικά όρια στις παρεμβάσεις.

Στο ίδιο πνεύμα, ομάδα υπουργών Οικονομικών από έντεκα χώρες, μεταξύ των οποίων η Βρετανία, η Αυστραλία και η Ιαπωνία, υπογράμμισε τη δέσμευσή της για μια δημοσιονομικά υπεύθυνη διαχείριση της κρίσης.

«Ακόμη και με μια διαρκή επίλυση της σύγκρουσης, οι επιπτώσεις στην ανάπτυξη, τον πληθωρισμό και τις αγορές θα παραμείνουν», ανέφεραν. «Δεσμευόμαστε να διαχειριστούμε την οικονομική αντίδραση και την ανάκαμψη με συντονισμένο, υπεύθυνο και αποτελεσματικό τρόπο».

Το αυξανόμενο κόστος δανεισμού

Για χώρες με ήδη επιβαρυμένα δημόσια οικονομικά, η βασική πρόκληση είναι η χρηματοδότηση των μέτρων στήριξης χωρίς περαιτέρω αύξηση του δανεισμού.

Ήδη, η κρίση οδηγεί σε άνοδο του κόστους δανεισμού, καθώς οι επενδυτές απαιτούν υψηλότερες αποδόσεις, εκτιμώντας ότι οι κεντρικές τράπεζες θα προχωρήσουν σε αυξήσεις επιτοκίων για την αντιμετώπιση του πληθωρισμού.

Ενδεικτικά, η Βρετανία εξέδωσε 10ετή ομόλογα με απόδοση 4,92%, το υψηλότερο επίπεδο από το 2008.