Οι ίδιες διαφωνίες εδώ και επτά δεκαετίες
Όπως μας υπενθυμίζει ανάλυση του Foreign Affairs, η σημερινή αντιπαράθεση περιστρέφεται γύρω από δύο ζητήματα που συνοδεύουν το ΝΑΤΟ από την ίδρυσή του το 1949. Το πρώτο αφορά τον καταμερισμό των αμυντικών βαρών. Οι Ηνωμένες Πολιτείες διαμαρτύρονται διαχρονικά ότι οι Ευρωπαίοι δαπανούν πολύ λίγα για την άμυνά τους και βασίζονται υπερβολικά στην αμερικανική στρατιωτική ισχύ.
Ο Τραμπ έχει επαναφέρει με ιδιαίτερα επιθετικό τρόπο αυτή τη συζήτηση, επικρίνοντας τα ευρωπαϊκά κράτη για χαμηλές αμυντικές δαπάνες και αφήνοντας ανοιχτό ακόμη και το ενδεχόμενο περιορισμού της αμερικανικής δέσμευσης στο Άρθρο 5, τον πυρήνα της συλλογικής άμυνας της Συμμαχίας.
Ωστόσο, η αμερικανική δυσαρέσκεια δεν είναι κάτι καινούργιο. Ήδη από τη δεκαετία του 1950, ο πρόεδρος Ντουάιτ Αϊζενχάουερ θεωρούσε ότι η παρουσία αμερικανικών στρατευμάτων στην Ευρώπη θα έπρεπε να είναι προσωρινή. Στη συνέχεια, διαδοχικές αμερικανικές κυβερνήσεις, από τον Τζον Κένεντι έως τον Ρόναλντ Ρίγκαν και τον Μπαράκ Ομπάμα, επανέφεραν το ίδιο παράπονο: ότι η Ευρώπη δεν επενδύει αρκετά στην άμυνά της.
Κάθε φορά, οι εντάσεις οδηγούσαν σε πολιτικές πιέσεις, απειλές για μείωση αμερικανικών δυνάμεων ή απαιτήσεις για αύξηση των αμυντικών προϋπολογισμών. Κάθε φορά, όμως, η Συμμαχία κατόρθωνε να προσαρμοστεί χωρίς να διαλυθεί.
Οι «εκτός περιοχής» πόλεμοι που δίχασαν τη Δύση
Το δεύτερο μόνιμο πεδίο αντιπαράθεσης αφορά τις στρατιωτικές επιχειρήσεις πέρα από τα γεωγραφικά όρια που προβλέπει η ιδρυτική συνθήκη του ΝΑΤΟ.
Η πρώτη μεγάλη κρίση ξέσπασε το 1956, όταν Βρετανία και Γαλλία, σε συνεργασία με το Ισραήλ, επιχείρησαν να ανακτήσουν τον έλεγχο της Διώρυγας του Σουέζ μετά την εθνικοποίησή της από την Αίγυπτο. Προς έκπληξη των Ευρωπαίων συμμάχων του, ο Αϊζενχάουερ τάχθηκε εναντίον της επιχείρησης και πίεσε για την απόσυρσή τους.
Ακολούθησαν ακόμη σοβαρότερες συγκρούσεις. Τη δεκαετία του 1960, η Γαλλία του Σαρλ ντε Γκολ αποχώρησε από την ενιαία στρατιωτική διοίκηση του ΝΑΤΟ, αναγκάζοντας τη Συμμαχία να μεταφέρει την έδρα της από το Παρίσι στις Βρυξέλλες.
Στη δεκαετία του 1970, η κατάσταση έφτασε σε οριακό σημείο. Ο πόλεμος του Γιομ Κιπούρ, το αραβικό πετρελαϊκό εμπάργκο και η ελληνοτουρκική κρίση στην Κύπρο δημιούργησαν βαθιά ρήγματα μεταξύ των συμμάχων. Η Ελλάδα αποχώρησε τότε από τη στρατιωτική δομή του ΝΑΤΟ, ενώ η Ουάσιγκτον απείλησε επανειλημμένα με αναθεώρηση των δεσμεύσεών της.
Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, οι διαφωνίες μεταφέρθηκαν στα Βαλκάνια, στο Αφγανιστάν, στο Ιράκ και στη Λιβύη. Η αμερικανική εισβολή στο Ιράκ το 2003 χαρακτηρίστηκε από πολλούς ως η σοβαρότερη κρίση στην ιστορία της Συμμαχίας. Παρ’ όλα αυτά, ούτε τότε το ΝΑΤΟ κατέρρευσε.
Γιατί επιβιώνει το ΝΑΤΟ
Παρά τις αλλεπάλληλες κρίσεις, υπάρχει ένας βασικός λόγος που εξηγεί την ανθεκτικότητα της Συμμαχίας: τα μέλη της εξακολουθούν να θεωρούν ότι το κόστος της διάλυσης είναι μεγαλύτερο από το κόστος των μεταξύ τους συγκρούσεων.
Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία λειτούργησε ως υπενθύμιση αυτής της πραγματικότητας. Παρά τις διαφωνίες για τον τρόπο και την έκταση της στήριξης προς το Κίεβο, οι ευρωπαϊκές χώρες έχουν αυξήσει σημαντικά τις αμυντικές τους δαπάνες. Πολλές πλησιάζουν ή ξεπερνούν πλέον τον στόχο του 2% του ΑΕΠ, ενώ ορισμένες κινούνται προς το 3%.
Παράλληλα, οι πρόσφατες διαφωνίες για το Ιράν ή για τον βαθμό εμπλοκής της Δύσης στην Ουκρανία δεν διαφέρουν ουσιαστικά από προηγούμενες ιστορικές αντιπαραθέσεις. Όπως συνέβη στη Σουέζ, στο Βιετνάμ ή στο Ιράκ, οι σύμμαχοι διαφωνούν για τις προτεραιότητές τους και για το πού τελειώνουν οι υποχρεώσεις τους. Δεν αμφισβητούν όμως τον βασικό λόγο ύπαρξης της Συμμαχίας: την αποτροπή σοβαρών απειλών για την ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Σημαντικό ρόλο παίζει και η ίδια η αρχιτεκτονική του ΝΑΤΟ. Το Άρθρο 5 δεν επιβάλλει αυτόματη στρατιωτική απάντηση, αλλά αφήνει στα κράτη τη δυνατότητα να αποφασίσουν ποια μέτρα θεωρούν αναγκαία. Αυτή η σκόπιμη ασάφεια έχει προκαλέσει κατά καιρούς εντάσεις, αλλά ταυτόχρονα έχει επιτρέψει στη Συμμαχία να επιβιώνει ακόμη και όταν τα μέλη της διαφωνούν βαθιά.
Οι σημερινές εντάσεις δεν πρέπει να υποτιμηθούν. Η αβεβαιότητα γύρω από την αμερικανική στρατηγική, οι διαφορετικές προσεγγίσεις για την Ουκρανία και οι νέες προκλήσεις στη Μέση Ανατολή δημιουργούν πραγματικές πιέσεις. Ωστόσο, η ιστορία δείχνει ότι το ΝΑΤΟ έχει περάσει πολύ σοβαρότερες δοκιμασίες.
Γι’ αυτό και η σημερινή κρίση μοιάζει λιγότερο με προάγγελο διάλυσης και περισσότερο με ένα ακόμη επεισόδιο σε μια μακρά ιστορία συγκρούσεων, συμβιβασμών και προσαρμογών. Όσοι σπεύδουν να γράψουν τη νεκρολογία της Συμμαχίας ίσως παραβλέπουν το σημαντικότερο στοιχείο: το ΝΑΤΟ δεν επιβιώνει επειδή τα μέλη του συμφωνούν πάντα, αλλά επειδή, στο τέλος, θεωρούν ότι η εναλλακτική είναι χειρότερη.
