Και όχι μόνο αυτό. Στο κρατίδιο της Σαξονίας-Άνχαλτ, που ανήκε άλλοτε στη Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας, υπάρχει πλέον σοβαρό ενδεχόμενο η AfD να αναδειχθεί πρώτη και αυτοδύναμη στις τοπικές εκλογές της 6ης Σεπτεμβρίου. Μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο είτε για τη μελλοντική συμμετοχή της σε ομοσπονδιακή κυβέρνηση είτε, αντιθέτως, να αποκαλύψει τα όρια της διακυβέρνησής της. Πριν από όλα όμως, θα έφερνε το CDU αντιμέτωπο με το μεγαλύτερο στρατηγικό δίλημμα της μεταπολεμικής ιστορίας του, ακόμη και με το ενδεχόμενο μιας εσωτερικής διάσπασης.
Γιατί είναι η Σαξονία-Άνχαλτ τόσο ευάλωτη στις εξτρεμιστικές τάσεις
Η Σαξονία-Άνχαλτ είναι ένα κρατίδιο με αρκετές ιδιαιτερότητες, οι οποίες πρέπει πάντοτε να λαμβάνονται υπόψη στην ανάλυσή του. Πρόκειται για μία από τις περιοχές που γνώρισαν τις μεγαλύτερες ανατροπές μετά την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού και τη γερμανική επανένωση.
Αρχικά υπέστη σημαντική δημογραφική συρρίκνωση. Προς τη δυτική Γερμανία καταγράφηκαν δύο μεγάλα μεταναστευτικά κύματα: το πρώτο αμέσως μετά την πτώση του καθεστώτος και το δεύτερο στα τέλη της δεκαετίας του 1990, όταν η υψηλή ανεργία, ως αποτέλεσμα της απότομης μετάβασης από την κρατικά ελεγχόμενη οικονομία στην ελεύθερη αγορά, ώθησε χιλιάδες κατοίκους να αναζητήσουν καλύτερες προοπτικές. Υπολογίζεται ότι από το 1989 και έπειτα εγκατέλειψαν το κρατίδιο περίπου 750.000 άνθρωποι, κυρίως παραγωγικής ηλικίας, με υψηλό μορφωτικό επίπεδο και επαγγελματικές προοπτικές. Ανάμεσά τους ήταν και πολλές γυναίκες, οι οποίες μπορούσαν να απορροφηθούν ευκολότερα από την αγορά εργασίας της δυτικής Γερμανίας.
Σήμερα, η Σαξονία-Άνχαλτ βρίσκεται αντιμέτωπη με μια έντονη δημογραφική κρίση. Ο πληθυσμός της έχει περιοριστεί στα 2,1 εκατ. κατοίκους, ενώ με μέση ηλικία τα 48,3 έτη διαθέτει τον γηραιότερο πληθυσμό της Γερμανίας. Είναι, επίσης, το δεύτερο φτωχότερο κρατίδιο της χώρας, με μέσο ετήσιο εισόδημα 48.300 ευρώ. Πρόκειται μάλλον για μια ειρωνική σύμπτωση με τη μέση ηλικία των κατοίκων του.
Οι οικονομικές προοπτικές παραμένουν συγκεκριμένες. Η τοπική οικονομία βασίζεται κυρίως στη χημική βιομηχανία και στις θυγατρικές μεγάλων αυτοκινητοβιομηχανιών. Η πρώτη δοκιμάζεται από το υψηλό ενεργειακό κόστος, ενώ η δεύτερη επηρεάζεται από τη συνολική κρίση της γερμανικής αυτοκινητοβιομηχανίας, όπως αποτυπώνεται χαρακτηριστικά στην περίπτωση της Volkswagen.
Γιατί μια αυτοδύναμη AfD θεωρείται επικίνδυνη
Αυτό το μείγμα οικονομικής δυσπραγίας, δημογραφικής αποδυνάμωσης και ευρύτερης απαισιοδοξίας προσφέρει στην εξτρεμιστική AfD πρόσφορο έδαφος, ιδιαίτερα στις αγροτικές περιοχές του κρατιδίου. Στις προηγούμενες τοπικές εκλογές είχε συγκεντρώσει λίγο πάνω από 20%. Σύμφωνα με τις τελευταίες δημοσκοπήσεις, το ποσοστό αυτό ενδέχεται σχεδόν να διπλασιαστεί, στο 42%, με αποτέλεσμα αρκετοί αναλυτές να θεωρούν πλέον πιθανό ακόμη και το ενδεχόμενο σχηματισμού αυτοδύναμης κυβέρνησης.
Σε αυτήν την περίπτωση, την πρωθυπουργία διεκδικεί ο Ούλριχ Ζίγκμουντ. Πρόκειται για ένα στέλεχος που ξέρει να πλασάρει τη ρητορική του ως μετριοπαθή. Στην πράξη, όμως, πρόκειται για έναν πολιτικό με σκληρά ακροδεξιά κίνητρα. Ο νυν πρωθυπουργός του κρατιδίου, Σβεν Σούλτσε, ο οποίος προέρχεται από το κεντροδεξιό CDU, επιχειρεί μεν να αποτρέψει την άνοδο των εξτρεμιστών, αλλά δεν φαίνεται να είναι σε θέση να συσπειρώσει τις δημοκρατικές δυνάμεις. Πέρα του γεγονότος ότι η Χριστιανική Ένωση του κρατιδίου θεωρείται από τις συντηρητικότερες, η αποτροπή της αυτοδυναμίας της AfD εξαρτάται περισσότερο από το να περάσουν το όριο του 5% για τη Βουλή όσο το δυνατόν περισσότερα κόμματα. Οι Σοσιαλδημοκράτες βρίσκονται αντιμέτωποι με τον κίνδυνο να μείνουν εκτός τοπικού Κοινοβουλίου, κινούνται όμως για την ώρα στο 7%. Οι Πράσινοι, που δυσκολεύονται κατά βάση στα ανατολικά κρατίδια, κατάφεραν να κερδίσουν ελαφρώς σε δυναμική το τελευταίο διάστημα, κινούμενοι στη ζώνη του 5%.
Μια αυτοδύναμη κυβέρνηση της AfD θα μπορούσε να λάβει ιδιαίτερα επικίνδυνες διαστάσεις, αν ληφθούν υπόψη οι ακραίες θέσεις που περιλαμβάνει το πρόγραμμα της AfD. Το κόμμα υιοθετεί έντονη ξενοφοβική και ρατσιστική ρητορική και ζητά την απομάκρυνση μεταναστών και προσφύγων, επιτίθεται στη ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα, επιδιώκει να χαλαρώσει το πλαίσιο της υποχρεωτικής σχολικής εκπαίδευσης, επιτρέποντας την κατ’ οίκον διδασκαλία, ενώ τάσσεται υπέρ της επαναφοράς των ειδικών σχολείων για τα άτομα με αναπηρία, ακυρώνοντας στην πράξη τις πολιτικές συμπερίληψης των τελευταίων ετών.
Προβληματικές θεωρούνται και οι θέσεις του για τα δικαιώματα των γυναικών. Η AfD υποστηρίζει την αυστηροποίηση του πλαισίου για τις αμβλώσεις, προβάλλοντας παράλληλα έναν περισσότερο παραδοσιακό ρόλο της γυναίκας ως μητέρας.
To «άνοιγμα» στη Ρωσία και οι μυστικές υπηρεσίες
Αν και το κρατίδιο δεν διαδραματίζει ουσιαστικό ρόλο στη διαμόρφωση της γερμανικής εξωτερικής πολιτικής, οι θέσεις της AfD προκαλούν ανησυχία και σε αυτό το πεδίο. Το κόμμα ζητά την επαναφορά των ρωσικών ως μαθήματος στα σχολεία και την επανεκκίνηση των σχέσεων με τη Μόσχα, ακόμη και μέσω προγραμμάτων ανταλλαγής μαθητών και φοιτητών.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αρκετοί αναλυτές συνδέουν τη στάση αυτή με τις εκστρατείες παραπληροφόρησης και τις διαδικτυακές επιθέσεις εναντίον πολιτικών άλλων κομμάτων, για τις οποίες οι γερμανικές αρχές έχουν επανειλημμένα αφήσει αιχμές περί ρωσικής επιρροής. Είναι χαρακτηριστικό ότι στόχος αυτών των επιθέσεων δεν έχουν υπάρξει υποψήφιοι της AfD ούτε του επίσης φιλορωσικού BSW.
Παράλληλα, έχει εκφραστεί προβληματισμός για το ενδεχόμενο ένας μελλοντικός πρωθυπουργός της AfD να συμμετέχει στις συνεδριάσεις του δεύτερου νομοθετικού σώματος Bundesrat, του ομοσπονδιακού σώματος στο οποίο εκπροσωπούνται οι κυβερνήσεις των κρατιδίων. Σε ένα τέτοιο σενάριο, ορισμένοι φοβούνται ότι θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ένας ιδιότυπος «Δούρειος Ίππος» της Μόσχας στο εσωτερικό του γερμανικού κράτους, κατά τρόπο αντίστοιχο με εκείνον που αποδιδόταν στο πρόσφατο παρελθόν στην κυβέρνηση Όρμπαν εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η σοβαρότερη, ίσως, ανησυχία αφορά την πρόσβαση της AfD στους μηχανισμούς ασφαλείας του κράτους. Στη Σαξονία-Άνχαλτ το κόμμα παρακολουθείται από την Αρχή Προστασίας του Συντάγματος ως εξτρεμιστική οργάνωση. Εάν σχηματίσει κυβέρνηση και αποκτήσει τον έλεγχο του υπουργείου Εσωτερικών, θα μπορούσε να αποκτήσει πρόσβαση στο υλικό που έχουν συγκεντρώσει οι υπηρεσίες ασφαλείας εις βάρος του, αλλά και να διακόψει τις σχετικές παρακολουθήσεις. Δεν αποκλείεται, μάλιστα, να επιχειρήσει να εργαλειοποιήσει τον κρατικό μηχανισμό εναντίον των πολιτικών του αντιπάλων.
Εγκλωβισμένοι οι Χριστιανοδημοκράτες
Αυτές ακριβώς οι ανησυχίες εξηγούν γιατί ακόμη και η αριστερή Die Linke έχει δηλώσει πρόθυμη να στηρίξει μια κυβέρνηση υπό το CDU και τα υπόλοιπα δημοκρατικά κόμματα στη Σαξονία-Άνχαλτ, εφόσον αυτό καταστεί αναγκαίο για να αποκλειστεί η AfD από την εξουσία.
Ωστόσο, οι Χριστιανοδημοκράτες έχουν αποκλείσει, με συνεδριακή απόφαση, κάθε συνεργασία τόσο με την AfD όσο και με την Αριστερά, υιοθετώντας τη λογική των «δύο άκρων». Ειδικά όμως στην ανατολική Γερμανία υπάρχουν υποψίες ότι ορισμένα στελέχη του CDU θα προτιμούσαν την κανονικοποίηση της AfD από μια κυβερνητική συνεργασία με τη Die Linke.
Μάλιστα, γερμανικά δημοσιεύματα αναφέρουν ότι ορισμένοι τοπικοί Χριστιανοδημοκράτες σχεδόν εύχονται η AfD να εξασφαλίσει αυτοδυναμία, ώστε να μη βρεθούν οι ίδιοι μπροστά στο δίλημμα να επιλέξουν ανάμεσα στην Αριστερά και την άκρα δεξιά.
Πριν από μερικούς μήνες κυκλοφόρησαν πληροφορίες ότι στην Καγκελαρία εξεταζόταν ακόμη και το ενδεχόμενο μιας κυβέρνησης μειοψηφίας, εξαιτίας των τριβών μεταξύ του Φρίντριχ Μερτς και των Σοσιαλδημοκρατών. Η πληροφορία διαψεύστηκε γρήγορα, όχι όμως τυχαία. Ένα τέτοιο σενάριο θα άνοιγε τον δρόμο για μια έμμεση συνεργασία με την AfD, η οποία θα μπορούσε, κατά περίπτωση, να στηρίζει νομοθετικές πρωτοβουλίες των Χριστιανοδημοκρατών.
Άλλωστε, ο Μερτς είχε ήδη προκαλέσει έντονες αντιδράσεις στις αρχές του 2025, όταν, ως αρχηγός της αντιπολίτευσης, πέρασε από την Ομοσπονδιακή Βουλή ψήφισμα για τον περιορισμό της μετανάστευσης με τις ψήφους της AfD. Ανάλογες συγκλίσεις παρατηρούνται ήδη σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης, χωρίς ωστόσο να αναγνωρίζονται επίσημα από τα κόμματα.
Η κατάσταση όμως αλλάζει ποιοτικά, εφόσον η συνεργασία μεταφερθεί στο επίπεδο μιας κρατιδιακής κυβέρνησης. Σε μια τέτοια περίπτωση, η πιο κεντρώα πτέρυγα του CDU, μαζί με πρωθυπουργούς που εξακολουθούν να εκφράζουν τη γραμμή της πρώην καγκελαρίου Άνγκελα Μέρκελ, θα μπορούσαν να οδηγηθούν ακόμη και σε αποχώρηση από το κόμμα.
Αυτή είναι και η εξαιρετικά δύσκολη εξίσωση που καλείται να λύσει ο Φρίντριχ Μερτς. Η επιλογή του να υιοθετήσει σκληρότερη αντιμεταναστευτική ρητορική, με στόχο να ανακόψει την άνοδο της AfD, δεν απέδωσε τα προσδοκώμενα αποτελέσματα. Αντί να περιοριστεί η εκλογική επιρροή της, η ακροδεξιά κατάφερε να επιβάλει τη δική της ατζέντα στη δημόσια συζήτηση και να ενισχύσει περαιτέρω τη δυναμική της.
Υπάρχουν, βέβαια, και όσοι υποστηρίζουν ότι η ανάληψη της διακυβέρνησης από την AfD θα αποκαλύψει στην πράξη την αδυναμία της να ασκήσει αποτελεσματική πολιτική, οδηγώντας τελικά τους ψηφοφόρους να της γυρίσουν την πλάτη. Εξάλλου, το κόμμα δεν βρίσκει προσωπικό που μπορεί να υποστηρίξει τη δουλειά του, τα στελέχη του διορίζουν συχνά συγγενείς τους ως συνεργάτες, οι οποίοι δεν κατέχουν συνήθως τις απαιτούμενες γνώσεις για την άσκηση εξουσίας. Στον αντίποδα, δεν λείπουν εκείνοι που βλέπουν αναλογίες με την άνοδο των Ναζί κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου και προειδοποιούν ότι η κανονικοποίηση της ακροδεξιάς μπορεί να αποδειχθεί μη αναστρέψιμη.
Πώς επηρεάζεται η Ευρώπη
Όσον αφορά τη θέση της Γερμανίας στην Ευρώπη, μια κυβέρνηση της AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ δεν θα είχε άμεσες συνέπειες στην ευρωπαϊκή πολιτική, η οποία εξακολουθεί να καθορίζεται από το Βερολίνο. Θα μπορούσε όμως να λειτουργήσει ως ισχυρός πολιτικός καταλύτης. Μια τέτοια νίκη θα ενίσχυε τη δυναμική της AfD και σε άλλα κρατίδια, ειδικά σε εκείνα της Ανατολικής Γερμανίας, ενώ ταυτόχρονα θα αύξανε την πίεση προς τον κυβερνητικό συνασπισμό σε ομοσπονδιακό επίπεδο.
Σε τελική ανάλυση, στις εκλογές της 6ης Σεπτεμβρίου κρίνεται – πέρα από την είσοδο της AfD σε κυβέρνηση – κατά πόσο το μεταπολεμικό πολιτικό μοντέλο της Γερμανίας μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί απέναντι σε μια ακροδεξιά που δεν βρίσκεται πλέον στο περιθώριο, αλλά διεκδικεί την εξουσία. Στις τελευταίες δημοσκοπήσεις μάλιστα, οι ακραίοι κινούνται στο 28% με απόσταση ασφαλείας 7 μονάδων έναντι του δεύτερου CDU. Υπό αυτό το πρίσμα η συμπρόεδρος του μορφώματος Αλίς Βάιντελ θα διεκδικήσει με ακόμη μεγαλύτερες αξιώσεις το 2029 την καγκελαρία, αν δεν υπάρξει ένα δυνατό ηλεκτροσόκ στα κόμματα του δημοκρατικού τόξου.
Συνεπώς, οκτώ χρόνια μετά την υπόσχεσή του να περιορίσει την ακροδεξιά στο μισό, ο καγκελάριος Μερτς βρίσκεται αντιμέτωπος με το ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα. Πρόκειται, χωρίς αμφιβολία, για ένα από τα μεγαλύτερα παράδοξα της σημερινής πολιτικής Γερμανίας.
