Σύμφωνα με το Chatam House, το μήνυμα απευθύνεται τόσο στο Ιράν όσο και στο Ισραήλ, αλλά ταυτόχρονα και στην Ουάσιγκτον: οι μεγάλες περιφερειακές δυνάμεις αναζητούν τρόπους να ενισχύσουν τη δική τους αποτρεπτική ικανότητα και να περιορίσουν, έστω σταδιακά, την εξάρτησή τους από τις ΗΠΑ.

Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, είναι αν μπορούν πράγματι να δημιουργήσουν μια αξιόπιστη αρχιτεκτονική ασφάλειας χωρίς την αμερικανική «ομπρέλα». Και δίπλα σε αυτό υπάρχει ένα δεύτερο, εξίσου ενδιαφέρον ερώτημα: γιατί η Αίγυπτος δεν έχει ενταχθεί ακόμη, παρότι διατηρεί στενές σχέσεις και με τις τρεις χώρες;

Όχι, δεν είναι το NATO της Μέσης Ανατολής

Το Σύμφωνο της Μέκκας αποτελεί συνέχεια της συμφωνίας στρατηγικής αμοιβαίας άμυνας που υπέγραψαν Σαουδική Αραβία και Πακιστάν τον Σεπτέμβριο του 2025. Είναι όμως διαφορετική συμφωνία, καθώς πλέον συμμετέχει και η Τουρκία, ενώ παραμένει ανοιχτό το ενδεχόμενο προσχώρησης και άλλων χωρών.

Η σύγκριση με το NATO ήταν σχεδόν αναπόφευκτη. Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν δήλωσε μάλιστα ότι η ρήτρα αμοιβαίας άμυνας είναι «τεχνικά η ίδια» με το Άρθρο 5 της Συμμαχίας.

Η πραγματικότητα, όμως, είναι πιο σύνθετη.

Οι τρεις χώρες έχουν φροντίσει να υποβαθμίσουν τον χαρακτήρα μιας στρατιωτικής συμμαχίας. Το Ριάντ μιλά για «βιώσιμες δυνατότητες» και όχι για ένα ενιαίο μέτωπο εναντίον κάποιας συγκεκριμένης χώρας. Η Άγκυρα υπογραμμίζει ότι η συμφωνία δεν στρέφεται εναντίον του Ιράν ή οποιουδήποτε άλλου κράτους. Το Ισλαμαμπάντ, από την πλευρά του, χαρακτηρίζει το σύμφωνο «καθαρά αμυντικό».

Υπάρχει και ένας ακόμη σημαντικός περιορισμός: το Πακιστάν διαθέτει πυρηνικά όπλα, όμως η συμφωνία δεν προβλέπει ότι η Σαουδική Αραβία ή η Τουρκία τίθενται υπό την πακιστανική πυρηνική «ομπρέλα».

Γι' αυτό το Σύμφωνο της Μέκκας είναι προτιμότερο να αντιμετωπίζεται ως πείραμα περιφερειακής αυτονομίας παρά ως μια νέα στρατιωτική συμμαχία στα πρότυπα του NATO.

Το πραγματικό μήνυμα βρίσκεται πέρα από το κείμενο της συμφωνίας

Παρά τον περιορισμένο στρατιωτικό της χαρακτήρα, η συμφωνία έχει ευρύτερη σημασία για την περιφερειακή τάξη.

Για τη Σαουδική Αραβία, προσφέρει ένα ακόμη εργαλείο διαφοροποίησης της αμυντικής της αρχιτεκτονικής. Το Ριάντ αποκτά μεγαλύτερο περιθώριο κινήσεων απέναντι στην Τεχεράνη, ενώ ταυτόχρονα μειώνει, έστω οριακά, την εξάρτησή του από την Ουάσιγκτον.

Για την Τουρκία, η συμφωνία μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για μεγαλύτερη χρηματοδότηση και πρόσβαση της τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας σε μια τεράστια αγορά.

Για το Πακιστάν, προσφέρει οικονομική στήριξη από τη Σαουδική Αραβία και παράλληλα ενισχύει τον ρόλο του ως περιφερειακού παράγοντα στη Μέση Ανατολή.

Το πραγματικό τεστ, όμως, θα έρθει στην πράξη. Το Ιράν και οι σύμμαχοί του θα μπορούσαν να δοκιμάσουν την αξιοπιστία της συμφωνίας, για παράδειγμα μέσω των Χούθι ή φιλοϊρανικών πολιτοφυλακών στο Ιράκ. Η αντίδραση των τριών χωρών στην πρώτη σοβαρή κρίση θα αποκαλύψει πολύ περισσότερα για το Σύμφωνο από τις επίσημες δηλώσεις.

Γιατί η Αίγυπτος μένει εκτός

Το μεγαλύτερο ερωτηματικό είναι η Αίγυπτος.

Το Κάιρο συνεργάζεται στενά και με τις τρεις χώρες, στο πλαίσιο μιας άτυπης τετραμερούς συνεργασίας που έχει γίνει γνωστή ως «STEP» ή «Quad». Παρ' όλα αυτά, δεν υπέγραψε το Σύμφωνο της Μέκκας.

Ο Αιγύπτιος υπουργός Εξωτερικών Μπαντρ Αμπντελατί δήλωσε την Παρασκευή ότι το Κάιρο εξετάζει «πολύ σοβαρά» το ενδεχόμενο ένταξης, αλλά χρειάζονται ενδελεχείς μελέτες, λαμβάνοντας υπόψη το αιγυπτιακό Σύνταγμα και τις διεθνείς νομικές δεσμεύσεις της χώρας.

Η Άγκυρα, πάντως, έχει αφήσει να εννοηθεί ότι θεωρεί πιθανή την αιγυπτιακή ένταξη σε επόμενο στάδιο, μετά την επίλυση ορισμένων «τεχνικών ζητημάτων».

Η επιφυλακτικότητα του Καΐρου δεν είναι τυχαία.

Η Αίγυπτος παραδοσιακά αποφεύγει να εγκλωβίζεται σε στρατιωτικούς συνασπισμούς. Ο ρόλος που επιδιώκει είναι περισσότερο εκείνος του διαμεσολαβητή, κάτι που απαιτεί ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας με όσο το δυνατόν περισσότερους περιφερειακούς παίκτες.

Η ένταξη στο Σύμφωνο θα μπορούσε να εκληφθεί ως επιλογή στρατοπέδου απέναντι σε μια σειρά από αντιπάλους ή ανταγωνιστές των τριών χωρών, μεταξύ άλλων το Ιράν και τους Χούθι, το Ισραήλ, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, την Ελλάδα, την Κύπρο και την Ινδία.

Το κόστος μιας τέτοιας ευθυγράμμισης ίσως είναι μεγαλύτερο από το άμεσο όφελος.

Άλλωστε, η Αίγυπτος ήδη συνεργάζεται με Σαουδική Αραβία, Τουρκία και Πακιστάν σε αρκετούς από τους τομείς που θα μπορούσε να καλύψει το νέο σύμφωνο: αεράμυνα, ανταλλαγή πληροφοριών, θαλάσσια ασφάλεια και αμυντική συνεργασία.

Το Ισραήλ αλλάζει την εξίσωση

Υπάρχει όμως και ένας βαθύτερος λόγος για την αιγυπτιακή επιφυλακτικότητα.

Το Κάιρο μπορεί να μοιράζεται με τις τρεις χώρες ανησυχίες για μη κρατικούς ένοπλους παράγοντες, τη θαλάσσια ασφάλεια, το Σουδάν και το Κέρας της Αφρικής. Ωστόσο, για σημαντικό μέρος του αιγυπτιακού κατεστημένου ασφαλείας, το Ισραήλ παραμένει η σοβαρότερη δυνητική απειλή για το μέλλον.

Αυτό δημιουργεί ένα πρόβλημα που το Σύμφωνο της Μέκκας δεν μπορεί να λύσει.

Σε περίπτωση μιας μεγάλης κρίσης με το Ισραήλ, καμία περιφερειακή συμμαχία δεν μπορεί σήμερα να προσφέρει στην Αίγυπτο τις εγγυήσεις ασφαλείας που μπορεί να προσφέρει η σχέση της με τις ΗΠΑ.

Η Ουάσιγκτον παραμένει ο σημαντικότερος στρατηγικός εταίρος του Καΐρου. Παράλληλα, η Αίγυπτος ανησυχεί ότι η ένταξη σε ένα σχήμα με σαουδαραβική ηγεσία θα ενίσχυε υπερβολικά τον ρόλο του Ριάντ στον αραβικό κόσμο και θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια σχέση εξάρτησης.

Γιατί η Αίγυπτος πιθανότατα θα περιμένει

Για το Κάιρο, επομένως, τα ρίσκα της ένταξης φαίνεται σήμερα να υπερβαίνουν τα οφέλη.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Αίγυπτος θα μείνει οριστικά εκτός.

Το Σύμφωνο της Μέκκας είναι λιγότερο μια ολοκληρωμένη στρατιωτική συμμαχία και περισσότερο μια δήλωση πρόθεσης για το πώς μπορεί να διαμορφωθεί η επόμενη περιφερειακή τάξη. Η Ουάσιγκτον εξακολουθεί να αποτελεί τον σημαντικότερο εταίρο για τις περισσότερες μεγάλες δυνάμεις της περιοχής, μεταξύ αυτών τη Σαουδική Αραβία και την Τουρκία. Ταυτόχρονα, όμως, όλες αναζητούν μεγαλύτερη αυτονομία.

Για την Αίγυπτο, η καλύτερη στρατηγική ίσως είναι να περιμένει και να παρακολουθήσει.

Να δει αν η ρήτρα αμοιβαίας άμυνας θα εφαρμοστεί πραγματικά. Να αξιολογήσει τον βαθμό στρατιωτικής διασύνδεσης των τριών χωρών. Και κυρίως να διαπιστώσει τι θα συμβεί όταν ένα από τα μέλη βρεθεί πραγματικά υπό επίθεση.

Δεν υπάρχει λόγος για βιασύνη.

Η Αίγυπτος έχει ανάγκη να διατηρεί ανοιχτές επιλογές σε μια περιοχή όπου οι συμμαχίες μεταβάλλονται γρήγορα. Η οικονομική της αδυναμία και η προσπάθεια να διατηρήσει την επιρροή της στον αραβικό κόσμο καθιστούν ακόμη σημαντικότερη τη διαφοροποίηση των περιφερειακών της σχέσεων.

Το Σύμφωνο της Μέκκας μπορεί να εξελιχθεί σε έναν πιο συγκεκριμένο μηχανισμό συνεργασίας ή σε μια πραγματική αμυντική συμμαχία. Μπορεί όμως και να παραμείνει ένα περισσότερο πολιτικό και συμβολικό σχήμα.

Για την ώρα, το Κάιρο έχει έναν λόγο να περιμένει.

Η πραγματική ισχύς του Συμφώνου δεν θα κριθεί από την υπογραφή του, αλλά από την πρώτη φορά που θα χρειαστεί να εφαρμοστεί.