Όμως το αίτημα για λιγότερες ώρες δουλειάς δεν είναι καινούργιο. Αντίθετα, αποτελεί έναν από τους πιο διαχρονικούς άξονες κοινωνικών διεκδικήσεων – και για να κατανοηθεί, χρειάζεται να δει κανείς τη μεγάλη εικόνα, με αφορμή και την Πρωτομαγιά, από τη Βιομηχανική Επανάσταση μέχρι τα σύγχρονα πιλοτικά προγράμματα τετραήμερης εργασίας.

Ο αγώνας για το 8ωρο

Σύμφωνα με το 4dayweek.io, η Βιομηχανική Επανάσταση σηματοδότησε μια βίαιη ανατροπή των μέχρι τότε εργασιακών ρυθμών. Εκεί που η εργασία ακολουθούσε τις εποχές και τον φυσικό κύκλο της ημέρας, το εργοστάσιο επέβαλε ένα αυστηρό, μηχανικό ωράριο. Στα πρώτα βιομηχανικά κέντρα της Αγγλίας, εργάτες —ανάμεσά τους και παιδιά ηλικίας μόλις 4 ή 5 ετών— δούλευαν έως και 14 με 16 ώρες ημερησίως, έξι ή και επτά ημέρες την εβδομάδα, σε συνθήκες επικίνδυνες και εξαντλητικές. Η εκμετάλλευση αυτή προκάλεσε τις πρώτες μεγάλες κοινωνικές αντιδράσεις και οδήγησε σταδιακά σε νομοθετικές παρεμβάσεις, όπως οι Factory Acts του 19ου αιώνα, που επιχείρησαν να περιορίσουν —έστω και ανεπαρκώς— την παιδική εργασία και τις ακραίες ώρες απασχόλησης.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον γεννήθηκε και το αίτημα για οκτάωρη εργασία. Ο Ρόμπερ Όουεν, από τους πρώτους θεωρητικούς του εργατικού κινήματος, διατύπωσε ήδη από το 1817 το σύνθημα «οκτώ ώρες εργασία, οκτώ ώρες αναψυχή, οκτώ ώρες ανάπαυση». Η διαδρομή μέχρι την εφαρμογή του ήταν μακρά και συχνά αιματηρή, όπως έδειξε και η υπόθεση του Haymarket στο Σικάγο το 1886, που κατέληξε σε βίαιες συγκρούσεις και νεκρούς, αλλά ταυτόχρονα έδωσε ώθηση στο διεθνές εργατικό κίνημα.

Καθοριστική καμπή αποτέλεσε η παρέμβαση του Χένρι Φορντ ο οποίος το 1914 προκάλεσε αίσθηση καθιερώνοντας ταυτόχρονα τον οκτάωρο εργάσιμο χρόνο και διπλασιάζοντας τους μισθούς στα εργοστάσιά του. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1926, υιοθέτησε και την πενθήμερη εργασία, αποδεικνύοντας στην πράξη ότι οι λιγότερες ώρες δεν μειώνουν την παραγωγικότητα, αλλά μπορούν να την ενισχύσουν. Η λογική αυτή κατοχυρώθηκε θεσμικά το 1938 με τον Fair Labor Standards Act, που καθιέρωσε την 40ωρη εβδομάδα εργασίας στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Την ίδια περίπου περίοδο, ο εκ των σημαντικότερων φιλελεύθερων οικονομολόγων Τζον Κέυνς διατύπωνε μια πρόβλεψη που έμελλε να μείνει ιστορική: στο δοκίμιό του το 1930 εκτιμούσε ότι η τεχνολογική πρόοδος θα οδηγούσε σε εβδομάδες εργασίας μόλις 15 ωρών έως τις αρχές του 21ου αιώνα. Η πρόβλεψή του αποδείχθηκε εν μέρει σωστή – η παραγωγικότητα πράγματι εκτινάχθηκε – αλλά όχι ως προς τη μείωση των ωρών εργασίας.

Κοινωνικός και οικονομικός κανόνας

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και ιδιαίτερα από τη δεκαετία του 1950 και έπειτα, οι ανεπτυγμένες οικονομίες γνώρισαν μια πρωτοφανή αύξηση παραγωγικότητας, η οποία υπολογίζεται ότι έχει πολλαπλασιαστεί περίπου έξι φορές μέχρι σήμερα. Ωστόσο, αντί αυτή η αύξηση να μεταφραστεί σε περισσότερο ελεύθερο χρόνο, η 40ωρη εβδομάδα παγιώθηκε ως κοινωνικός και οικονομικός κανόνας. Στην πράξη, μάλιστα, για πολλούς εργαζόμενους —ιδίως στον τομέα της γνώσης— ο πραγματικός χρόνος απασχόλησης ξεπέρασε το τυπικό όριο.

Η ψηφιακή επανάσταση επιδείνωσε αυτή την τάση. Η διάδοση του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου από τη δεκαετία του 1990 και, κυρίως, η είσοδος των «έξυπνων» κινητών τηλεφώνων μετά το 2007 δημιούργησαν ένα καθεστώς διαρκούς συνδεσιμότητας. Η εργασία έπαψε να περιορίζεται στον χώρο και στον χρόνο του γραφείου, μετατράπηκε σε μια «πάντα ενεργή» κατάσταση και σταδιακά διέλυσε τα όρια ανάμεσα στην επαγγελματική και την προσωπική ζωή. Δεν είναι τυχαίο ότι την ίδια περίοδο αναδείχθηκε και το φαινόμενο της επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout) ως μείζον ζήτημα δημόσιας υγείας.

Τα επιτυχημένα πειράματα

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, από τα μέσα της δεκαετίας του 2010 άρχισε να αναβιώνει δυναμικά η ιδέα της μείωσης του χρόνου εργασίας – αυτή τη φορά με πιο συστηματικό και επιστημονικά τεκμηριωμένο τρόπο. Τα πρώτα μεγάλα πειράματα πραγματοποιήθηκαν στην Ισλανδία την περίοδο 2015 – 2019, με τη συμμετοχή περίπου 2.500 εργαζομένων στον δημόσιο τομέα. Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά: η παραγωγικότητα παρέμεινε σταθερή ή αυξήθηκε, ενώ η ποιότητα ζωής των εργαζομένων βελτιώθηκε αισθητά.

Ακολούθησαν ιδιωτικές πρωτοβουλίες, όπως το πείραμα της εταιρείας Perpetual Guardian στη Νέα Ζηλανδία το 2018, που κατέγραψε αύξηση παραγωγικότητας κατά 20% και σημαντική βελτίωση στην ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής. Το 2019, η Microsoft της Ιαπωνίας προχώρησε σε ένα δικό της πιλοτικό πρόγραμμα, καταγράφοντας αύξηση παραγωγικότητας της τάξης του 40%.

Η πιο εκτεταμένη δοκιμή έγινε στο Ηνωμένο Βασίλειο το 2022, με τη συμμετοχή 61 εταιρειών και περίπου 2.900 εργαζομένων. Το πιο εντυπωσιακό εύρημα δεν ήταν μόνο ότι η απόδοση διατηρήθηκε ή ενισχύθηκε, αλλά ότι το 92% των επιχειρήσεων αποφάσισε να διατηρήσει το μοντέλο της τετραήμερης εργασίας και μετά το τέλος του πιλοτικού προγράμματος. Αντίστοιχες πρωτοβουλίες βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη και σε άλλες χώρες, όπως η Γερμανία.

Το ζήτημα της αποτελεσματικότητας

Το βασικό συμπέρασμα που προκύπτει από αυτά τα δεδομένα είναι ότι η συζήτηση δεν αφορά απλώς τη μείωση των ωρών, αλλά μια βαθύτερη αναδιοργάνωση της εργασίας. Η τετραήμερη εβδομάδα φαίνεται να λειτουργεί ως καταλύτης για την εξάλειψη των αναποτελεσματικών πρακτικών, την ενίσχυση της συγκέντρωσης και τη βελτίωση της συνολικής απόδοσης.

Έτσι, η ιδέα που κάποτε θεωρούνταν ουτοπική επιστρέφει σήμερα ως ρεαλιστική πρόταση πολιτικής και επιχειρηματικής στρατηγικής. Και ίσως, για πρώτη φορά μετά από έναν αιώνα, το ερώτημα που έθεσε ο Kέυνς να τίθεται ξανά με πραγματικούς όρους: όχι αν μπορούμε να δουλεύουμε λιγότερο, αλλά πώς μπορούμε να δουλεύουμε καλύτερα, ποιοτικότερα και πιο αποτελεσματικά.