Οι φετινές πυρκαγιές στη νοτιοδυτική Ευρώπη, αλλά και οι καταστροφικές πλημμύρες που έπληξαν την Ισπανία το 2024 και τη Γερμανία και γειτονικές χώρες το 2021, δείχνουν ότι η κλιματική κρίση προσθέτει ένα ακόμη βάρος στα ήδη πιεσμένα δημόσια οικονομικά της Ευρώπης. Τα κράτη καλούνται ταυτόχρονα να χρηματοδοτήσουν αυξημένες αμυντικές δαπάνες και να αντιμετωπίσουν το αυξανόμενο κόστος μιας γηράσκουσας κοινωνίας.
«Το πρόβλημα είναι ότι οι καταστροφές γίνονται ολοένα συχνότερες», επισημαίνει ο Federico Barriga-Salazar της Fitch, υπογραμμίζοντας ότι φαινόμενα που μέχρι σήμερα αντιμετωπίζονταν ως έκτακτες και μεμονωμένες δημοσιονομικές επιβαρύνσεις τείνουν να εξελιχθούν σε μόνιμη δαπάνη.
Για χώρες που διαθέτουν ήδη περιορισμένα δημοσιονομικά περιθώρια, αυτό δημιουργεί δύσκολα διλήμματα: κάθε νέα φυσική καταστροφή σημαίνει ότι χρήματα που θα μπορούσαν να κατευθυνθούν σε άλλες πολιτικές πρέπει να διατεθούν για αποκαταστάσεις και αποζημιώσεις.
€822 δισ. ο λογαριασμός των ακραίων φαινομένων
Το μέγεθος της πρόκλησης είναι εντυπωσιακό. Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος, τα ακραία καιρικά και κλιματικά φαινόμενα προκάλεσαν οικονομικές απώλειες περίπου 822 δισ. ευρώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση από το 1980 έως το 2024. Περίπου το ένα τέταρτο αυτών των ζημιών καταγράφηκε μόλις την τελευταία τετραετία, γεγονός που αποτυπώνει την επιτάχυνση του φαινομένου.
Και το πρόβλημα δεν περιορίζεται στις άμεσες καταστροφές. Οι κυβερνήσεις πρέπει να χρηματοδοτήσουν την αποκατάσταση υποδομών, κατοικιών και επιχειρήσεων, ενώ παράλληλα μπορεί να αντιμετωπίσουν απώλειες φορολογικών εσόδων και επιπλέον δανειακές ανάγκες.
Ήδη, τα δημοσιονομικά ελλείμματα στην Ευρωζώνη διαμορφώνονται κατά μέσο όρο γύρω στο 3% του ΑΕΠ. Οι πλημμύρες στην Ισπανία το 2024, σύμφωνα με εκτιμήσεις που επικαλείται η Fitch, αναμένεται να επιβαρύνουν την οικονομία με κόστος αποκατάστασης που αντιστοιχεί συνολικά σε περίπου 0,7% του ΑΕΠ για την περίοδο 2024-2026.
Το μεγάλο κενό στην ασφάλιση
Ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους είναι ότι το μεγαλύτερο μέρος των ζημιών δεν καλύπτεται από ασφαλιστήρια συμβόλαια. Εκτιμάται ότι μόλις το ένα τέταρτο των ζημιών από φυσικές καταστροφές στην ΕΕ είναι ασφαλισμένο, ενώ σε ορισμένες χώρες η ασφαλιστική κάλυψη πέφτει κάτω από το 5%.
Καθώς οι πυρκαγιές, οι πλημμύρες, οι καύσωνες και άλλα ακραία φαινόμενα γίνονται συχνότερα, υπάρχει μάλιστα ο κίνδυνος το ασφαλιστικό κενό να διευρυνθεί. Όσο αυξάνεται η πιθανότητα μιας καταστροφής, τόσο υψηλότερο γίνεται το κόστος της ασφάλισης — και τόσο περισσότεροι ιδιώτες και επιχειρήσεις ενδέχεται να αδυνατούν ή να επιλέγουν να μην ασφαλίζονται.
Η εμπειρία της Γερμανίας είναι χαρακτηριστική. Μετά τις πλημμύρες του 2021, η χαμηλή ασφαλιστική κάλυψη ανάγκασε το κράτος να διαθέσει περίπου 30 δισ. ευρώ από δημόσιους πόρους για την κάλυψη του μεγαλύτερου μέρους των ζημιών.
Η Ελλάδα στην πρώτη γραμμή του κινδύνου
Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες που είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένες, λόγω και της μεγάλης εξάρτησης της οικονομίας της από τον τουρισμό. Καύσωνες και δασικές πυρκαγιές μπορούν να προκαλέσουν σοβαρές επιπτώσεις όχι μόνο σε κατοικίες και υποδομές, αλλά και στην τουριστική δραστηριότητα.
Η Αθήνα εξετάζει τρόπους ενίσχυσης της ασφαλιστικής κάλυψης, ενώ παράλληλα αναζητά επενδύσεις για την ενίσχυση των υποδομών ύδρευσης και ενέργειας σε περιοχές με μεγάλη τουριστική συγκέντρωση.
Την ίδια ώρα, η Πορτογαλία, μετά τις μεγάλες πλημμύρες του 2026, σχεδιάζει την καθιέρωση υποχρεωτικής ασφάλισης κατοικίας, σε συνδυασμό με ταμείο φυσικών καταστροφών και σεισμών και μηχανισμό αλληλεγγύης, ώστε να διασφαλίζεται καθολική πρόσβαση στην ασφαλιστική κάλυψη.
Από την αποκατάσταση στην πρόληψη
Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι η Ευρώπη δεν μπορεί να συνεχίσει να αντιμετωπίζει κάθε καταστροφή με έκτακτες κρατικές ενισχύσεις. Απαιτείται ένα μόνιμο σύστημα διαχείρισης του κινδύνου, με περισσότερες επενδύσεις στην προσαρμογή των υποδομών, καλύτερη ασφαλιστική κάλυψη και μηχανισμούς επιμερισμού του κινδύνου μεταξύ κρατών.
Η λογική είναι απλή: η πρόληψη μπορεί να κοστίζει λιγότερο από την αποκατάσταση. Μελέτες δείχνουν ότι οι έγκαιρες επενδύσεις στην ανθεκτικότητα μπορούν να περιορίσουν σημαντικά τις μελλοντικές οικονομικές απώλειες. Αντίθετα, ένας φαύλος κύκλος καταστροφών, αυξημένου χρέους και μειωμένων διαθέσιμων πόρων για πρόληψη μπορεί να οδηγήσει σε αυτό που έχει χαρακτηριστεί «παγίδα επενδύσεων προσαρμογής».
Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έχει προτείνει τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού σχήματος αντασφάλισης, στο οποίο θα συμμετέχουν δημόσιος και ιδιωτικός τομέας, με παράλληλη δημιουργία ευρωπαϊκού ταμείου για τη χρηματοδότηση φυσικών καταστροφών.
Το κρίσιμο ερώτημα πλέον είναι αν οι κυβερνήσεις θα θελήσουν να αναλάβουν το κόστος της πρόληψης πριν έρθει η επόμενη καταστροφή. Γιατί όσο η κλιματική κρίση μετατρέπεται από έκτακτο γεγονός σε μόνιμο οικονομικό κίνδυνο, ο λογαριασμός δεν θα αφορά μόνο το περιβάλλον. Θα αφορά όλο και περισσότερο τα δημόσια ταμεία, τους φορολογούμενους και τη δημοσιονομική αντοχή της Ευρώπης.
