Ερευνητές από τρία αμερικανικά πανεπιστήμια υποστηρίζουν ότι τόσο τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα όσο και τα τσιγάρα σχεδιάζονται σκόπιμα ώστε να ενισχύουν την εξάρτηση και την υπερκατανάλωση, επισημαίνοντας τις σαφείς ομοιότητες στις εκτεταμένες βλάβες που προκαλούν στη δημόσια υγεία, σύμφωνα με μετάδοση του Guardian.

Τα UPFs, που είναι ευρέως διαθέσιμα παγκοσμίως, είναι τρόφιμα που παράγονται βιομηχανικά, συχνά με τη χρήση γαλακτωματοποιητών, τεχνητών χρωστικών και αρωμάτων. Στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνονται αναψυκτικά και συσκευασμένα σνακ, όπως πατατάκια και μπισκότα.

Σύμφωνα με τη μελέτη, που εκπονήθηκε από ερευνητές του Χάρβαρντ, του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν και του Duke, υπάρχουν σαφείς ομοιότητες τόσο στις διαδικασίες παραγωγής των υπερεπεξεργασμένων τροφίμων και των τσιγάρων όσο και στις πρακτικές των κατασκευαστών να «βελτιστοποιούν» τις δόσεις και την ταχύτητα με την οποία τα προϊόντα ενεργοποιούν τα συστήματα ανταμοιβής του οργανισμού.

Η ανάλυση βασίζεται σε δεδομένα από την επιστήμη της εξάρτησης, τη διατροφή και την ιστορία της δημόσιας υγείας και δημοσιεύθηκε στις 3 Φεβρουαρίου στο επιστημονικό περιοδικό Milbank Quarterly.

Οι συγγραφείς της μελέτης επισημαίνουν ότι διαφημιστικοί ισχυρισμοί, όπως «χαμηλά λιπαρά» ή «χωρίς ζάχαρη», αποτελούν μορφές «εξωραϊσμού της υγείας», οι οποίες μπορούν να καθυστερήσουν τη ρύθμιση των προϊόντων — με ανάλογο τρόπο με το πώς τα φίλτρα των τσιγάρων προωθούνταν τη δεκαετία του 1950 ως προστατευτικές καινοτομίες που «στην πράξη προσέφεραν ελάχιστο όφελος».

«Πολλά υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα μοιράζονται περισσότερα χαρακτηριστικά με τα τσιγάρα παρά με ελάχιστα επεξεργασμένα τρόφιμα όπως τα φρούτα και τα λαχανικά και, ως εκ τούτου, δικαιολογούν ρυθμιστικές παρεμβάσεις ανάλογες με τους σοβαρούς κινδύνους που ενέχουν για τη δημόσια υγεία», καταλήγουν οι ερευνητές.

Η καθηγήτρια Άσλεϊ Γκίαρχαρτ του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν, κλινική ψυχολόγος με ειδίκευση στην εξάρτηση και μία εκ των συγγραφέων, σημείωσε ότι οι ίδιοι οι ασθενείς της κάνουν τον παραλληλισμό:
«Μου λένε: “Νιώθω εξαρτημένος από αυτά τα πράγματα, τα λαχταρώ. Κάπνιζα παλιά τσιγάρα και τώρα έχω την ίδια συνήθεια με αναψυκτικά και ντόνατς. Ξέρω ότι με σκοτώνει, θέλω να το κόψω, αλλά δεν μπορώ”».

Σύμφωνα με την ίδια, η συζήτηση γύρω από τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα ακολουθεί ένα γνώριμο μοτίβο στον χώρο της εξάρτησης: αρχικά η ευθύνη αποδίδεται στο άτομο, με προτροπές όπως «κατανάλωσε με μέτρο», μέχρις ότου γίνει σαφές πώς η βιομηχανία μπορεί να σχεδιάσει προϊόντα που «κολλάνε» τους καταναλωτές.

Αν και το φαγητό — σε αντίθεση με τον καπνό — είναι απαραίτητο για την επιβίωση, οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι ακριβώς αυτή η διαφορά καθιστά ακόμη πιο επιτακτική τη δράση, καθώς είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποφύγει κανείς το σύγχρονο διατροφικό περιβάλλον. Η Γκίαρχαρτ υποστήριξε ότι είναι εφικτό να διακριθούν τα επιβλαβή υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα από άλλα είδη τροφίμων, όπως ακριβώς διακρίνονται τα αλκοολούχα ποτά από τα υπόλοιπα ροφήματα.

Η μελέτη αναφέρει ότι τα UPFs πληρούν «καθιερωμένα κριτήρια» για να χαρακτηριστούν εθιστικές ουσίες, καθώς διαθέτουν σχεδιαστικά χαρακτηριστικά που «μπορούν να οδηγήσουν σε καταναγκαστική χρήση» — αν και υπογραμμίζεται ότι «οι βλαβερές συνέπειες των υπερεπεξεργασμένων τροφίμων είναι σαφείς, ανεξαρτήτως του αν θεωρηθούν εθιστικά».

Οι συγγραφείς προτείνουν να αντληθούν διδάγματα από τη ρύθμιση του καπνού — συμπεριλαμβανομένων δικαστικών διεκδικήσεων, περιορισμών στο μάρκετινγκ και δομικών παρεμβάσεων — καλώντας τις πολιτικές δημόσιας υγείας να μετατοπιστούν «από την ατομική ευθύνη στη λογοδοσία της βιομηχανίας τροφίμων».

Ο καθηγητής Μάρτιν Γουόρεν, επικεφαλής επιστημονικός σύμβουλος στο Ινστιτούτο Quadram, προειδοποίησε πάντως ότι, παρά τις ομοιότητες, υπάρχει κίνδυνος «υπερβολής» στη σύγκριση με τον καπνό. Όπως είπε, παραμένει ανοιχτό το ερώτημα αν τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα είναι «εγγενώς εθιστικά με φαρμακολογικούς όρους, όπως η νικοτίνη, ή αν κυρίως εκμεταλλεύονται μαθημένες προτιμήσεις, μηχανισμούς ανταμοιβής και την ευκολία».

Τόνισε επίσης ότι έχει σημασία να διευκρινιστεί αν οι αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία προκύπτουν από τη σύστασή τους ή από το γεγονός ότι αντικαθιστούν «ολόκληρα τρόφιμα πλούσια σε φυτικές ίνες, μικροθρεπτικά συστατικά και προστατευτικές φυτοχημικές ουσίες».

Από την πλευρά του, ο δρ Γκιθίντζι Γκιτάχι, διευθύνων σύμβουλος του Amref Health Africa, δήλωσε ότι η μελέτη ενισχύει τον κώδωνα του κινδύνου, ιδιαίτερα στην Αφρική, όπου οι εταιρείες εκμεταλλεύονται «έναν επικερδή συνδυασμό αδύναμης κρατικής ρύθμισης και μεταβαλλόμενων διατροφικών συνηθειών».

«Όλα αυτά ασκούν νέες και αποτρέψιμες πιέσεις σε ήδη επιβαρυμένα συστήματα υγείας», προειδοποίησε. «Χωρίς δημόσιες παρεμβάσεις για την αυξανόμενη επιβάρυνση από μη μεταδοτικά νοσήματα, διατρέχουμε τον κίνδυνο κατάρρευσης των συστημάτων υγείας».