Παρά το πέρασμα 35 χρόνων, η επανένωση παραμένει ημιτελής και προκαλεί μεικτά συναισθήματα στους Γερμανούς, σε μια εποχή έντονων γεωπολιτικών αλλαγών και μεγάλες κοινωνικής εσωστρέφειας.

Τι δείχνουν τα στοιχεία

Ένας ολοένα αυξανόμενος αριθμός ανθρώπων στη Γερμανία θεωρεί ότι, 35 χρόνια μετά την επανένωση, «Ανατολίτες» και «Δυτικοί» βρίσκονται περισσότερο σε φάση αποξένωσης παρά σύγκλισης.

• Μόλις το 35% από τους περίπου 1.000 ερωτηθέντες δήλωσε ότι Ανατολική και Δυτική Γερμανία αποτελούν έναν ενιαίο εθνικό σύνολο, σύμφωνα με έρευνα της Forsa, που δημοσιεύτηκε τη Δευτέρα (29/9).
• Αντίθετα, το 61% πιστεύει ότι δεν υπάρχει κοινή εθνική ταυτότητα, ποσοστό που ανεβαίνει στο 75% στους Ανατολικογερμανούς.

Τα στοιχεία αυτά θεωρούνται ανησυχητικά. Από το 2004 έως το 2019, το ποσοστό όσων πίστευαν ότι Ανατολή και Δύση οδεύουν προς σύγκλιση αυξανόταν σταθερά, από το 28% στο 51%. Ωστόσο, από το 2020 παρατηρείται εκ νέου πτώση: το 2020 το ποσοστό έπεσε στο 47%, το 2023 στο 37%. Στην Ανατολική Γερμανία το ποσοστό αισιοδοξίας ανέρχεται μόλις στο 23%, ενώ στη Δυτική στο 37%.

Ιδιαίτερα οι γενιές άνω των 60, που βίωσαν έντονα το καθεστώς της Ανατολικής Γερμανίας, δηλώνουν επιφυλακτικές: Mόλις 1 στους 4 θεωρεί, ήτοι 25%, ότι η επανένωση επιτεύχθηκε, ενώ το 70% βλέπει περισσότερα στοιχεία διαφοροποίησης παρά σύγκλισης. Στις νεότερες γενιές η εικόνα είναι κάπως πιο ήπια, ωστόσο προκαλεί εντύπωση ότι ακόμη και στην ηλικιακή κατηγορία 14-29, το 52% πιστεύει πως Ανατολικοί και Δυτικοί δεν αποτελούν ενιαίo σύνολο ως προς το ταυτοτικό.

Σύμφωνα με άλλη έρευνα, που πραγματοποιήθηκε για λογαριασμό του περιοδικού Superillu, το 52% δηλώνει ότι αποκόμισε οφέλη από την Ένωση, το 19% δηλώνει το αντίθετο και το 21% ότι δεν υπήρξε καμία αλλαγή. Επίσης, το 34% των ερωτηθέντων ηλικίας 60-69 αισθάνεται πρωτίστως «Ανατολίτης», ενώ το ποσοστό αυτό πέφτει στο 12% στις ηλικίες 12-29.

Επιπλέον, σύμφωνα με μέτρηση της infratest dimap στον απόηχο των ομοσπονδιακών εκλογών του Φεβρουαρίου, το 67% των ερωτηθέντων στην Ανατολική Γερμανία δήλωσε ότι υπάρχει έλλειμα δικαιοσύνης. Το ποσοστό είναι μεν υψηλό και στη Δυτική Γερμανία με 54%, αλλά αρκετά πιο περιορισμένο συγκριτικά με εκείνο της Ανατολικής.

Ανισότητες και προκλήσεις

Ακόμη και 35 χρόνια μετά την επανένωση, οι διαφορές μεταξύ Ανατολικής και Δυτικής Γερμανίας παραμένουν εμφανείς.

Παρά το γεγονός ότι τα ανατολικά κρατίδια έχουν αυξήσει τους ρυθμούς ανάπτυξης, συνεισφέρουν σύμφωνα με τις περισσότερες εκτιμήσεις οικονομικών ινστιτούτων μόλις το 16% του συνολικού γερμανικού ΑΕΠ. Οι μισθολογικές διαφορές είναι επίσης μεγάλες: κατά μέσο όρο οι μισθοί στα ανατολικά παραμένουν χαμηλότεροι κατά περίπου 13.000 ευρώ ετησίως, ήτοι κατά 21%, όπως αποκάλυψε πρόσφατα Ομοσπονδιακή Στατιστική Υπηρεσία της Γερμανίας.

Διαφορετικές είναι και οι οπτικές για τις μεγάλες προκλήσεις της εποχής. Για παράδειγμα, η «πράσινη μετάβαση» απασχολεί κυρίως τους Δυτικούς, οι οποίοι –όπως δείχνουν έρευνες– παρουσιάζουν μεγαλύτερη διάθεση προσαρμογής του τρόπου ζωής τους.

Στο δημογραφικό ζήτημα η Ανατολή αντιμετωπίζει σοβαρές δυσκολίες: περισσότερους μεσήλικες, λιγότερη νεολαία και χαμηλότερη γεννητικότητα. Αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό σε κύματα εσωτερικής μετανάστευσης, καθώς αρκετά εκπαιδευμένα μυαλά έχουν φύγει από την Ανατολή προς τη Δύση.

Παράλληλα, οι Ανατολικογερμανοί εμφανίζονται πιο αρνητικοί απέναντι στη φιλελευθεροποίηση του μεταναστευτικού. Σε πολλές περιοχές οι μετανάστες αποτελούν μόλις το 5% του πληθυσμού.

Σημειώνεται ακόμη ότι οι Ανατολίτες τείνουν να είναι αρκετά πιο δύσπιστοι και καχύποπτοι στα κρατικά αφηγήματα και τα ΜΜΕ.

Πολιτική εκπροσώπηση και ακροδεξιά

Οι παραπάνω τάσεις αποτυπώνονται και πολιτικά. Ενώ παλαιότερα τα συμφέροντα της Ανατολικής Γερμανίας εκπροσωπούνταν κυρίως από την Αριστερά (Die Linke), πλέον τον κύριο λόγο φαίνεται να τον έχει η ακροδεξιά και επιβεβαιωμένα εξτρεμιστική AfD. Εν μέρει τα συμφέροντα της Ανατολής εκπροσωπούνται επίσης από την απόσχιση της Αριστεράς, το κόμμα της Σάρα Βάγκενκνεχτ.

Η δυναμική της AfD είχε υποτιμηθεί όταν ιδρύθηκε το 2013, θεωρούμενη για καιρό διαχειρίσιμο πρόβλημα της Ανατολής. Αυτή η εκτίμηση έχει πλήρως διαψευστεί. Το κόμμα έστησε σε πρώτη φάση τη βάση του στην Ανατολή, στηριζόμενο κυρίως στους «χαμένους» της επανένωσης και της παγκοσμιοποίησης, όμως η επιρροή του πλέον εξαπλώνεται και στη Δύση. Στις τελευταίες ομοσπονδιακές εκλογές ενίσχυσε σημαντικά τις δυνάμεις του και σε δυτικά κρατίδια, καταλαμβάνοντας τη δεύτερη θέση με ποσοστό 20,8%. Πλέον εμφανίζεται ακόμη και ως πρώτη δύναμη σε αρκετές μετρήσεις. Στις πρόσφατες δημοτικές εκλογές της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας τριπλασίασε μάλιστα τη δύναμή του.

Ως εκ τούτου, η AfD δεν αποτελεί αποκλειστικά «ανατολικό πρόβλημα». Η άνοδός της έχει βαθύτερα και πολυπαραγοντικά αίτια. Ωστόσο, η Ανατολή φαίνεται να παραμένει πιο ευάλωτη σε αυταρχικές τάσεις, καθώς μεγάλο μέρος του πληθυσμού κοινωνικοποιήθηκε σε ένα αυταρχικό κρατικίστικο καθεστώς και δεν κατάφερε να προσαρμοστεί στα πλαίσια του κοινοβουλευτισμού και της ελεύθερης αγοράς.

Σημειώνεται ακόμη ότι σε αρκετά ανατολικά κρατίδια κυβερνώνται πλέον με αντιφατικές πλειοψηφίες ή και μειοψηφικά καθώς η συναίνεση του κέντρου εμφανίζει ρωγμές. Η AfD έχει μέχρι στιγμής αποκλειστεί από κυβερνητική συμμετοχή σε κρατιδιακό επίπεδο, κάτι που δεν ισχύει για την Αριστερά ή ακόμη και το BSW.

Η υπαρκτή ρωσοφιλία

Ακόμη και στο πεδίο των εξωτερικών σχέσεων, οι Ανατολικογερμανοί εμφανίζουν διαφορετική οπτική από τους Δυτικογερμανούς. Πολλοί ζητούν αποκλιμάκωση της έντασης με τη Μόσχα. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Χριστιανοδημοκράτης πρωθυπουργός της Σαξονίας, Μίχαελ Κρέτσμερ, ήταν από τους πρώτους που τάχθηκαν ανοικτά υπέρ παραχωρήσεων ουκρανικών εδαφών στη Ρωσία, περιορισμού των κυρώσεων και επαναλειτουργίας –αφού και αν αποκατασταθούν οι ζημιές– του αγωγού Nord Stream.

Φυσικά η ρωσοφιλία δεν είναι μόνο ανατολικό φαινόμενο (βλ. φιλία Γκέρχαρντ Σρέντερ που κατάγεται από Κάτω Σαξονία με τον Ρώσο πρόεδρο Βλάντιμιρ Πούτιν), αλλά στην Ανατολική Γερμανία υπάρχει ένα πιο στενό ιστορικό δέσιμο λόγω των συνθηκών επί Ψυχρού Πολέμου.

Υπάρχει αποτυχία του μοντέλου;

Το ερώτημα αν η επανένωση απέτυχε επανέρχεται εμμέσως συνεχώς, χωρίς να υπάρχει σαφής απάντηση και εξαρτάται πολλές φορές από την οπτική. Είναι όμως δεδομένο ότι μεγάλος αριθμός Ανατολικογερμανών εξακολουθεί να αισθάνεται πολίτης δεύτερης κατηγορίας. Σε αυτό έχουν συμβάλει η οικονομική ανισότητα που παραμένει, η δυτική υπεροψία μετά την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού, αλλά και οι ουτοπικές προσδοκίες ότι άνθρωποι οι οποίοι ζούσαν επί δεκαετίες σε καθεστώς αυταρχισμού θα προσαρμόζονταν άμεσα στις συνθήκες της ελεύθερης αγοράς. Θα ήταν ωστόσο απλουστευτικό να περιορίσει κανείς τα σημερινά προβλήματα της Γερμανίας στην Επανένωση. Οι περισσότερες προκλήσεις είναι κοινές για την παγκόσμια κοινότητα, από τους πολέμους και τον αυταρχισμό μέχρι την κλιματική κρίση και τις τεχνολογικές εξελίξεις.

Η πτώση του Τείχους και η επανένωση σηματοδότησαν, κατά τον γνωστό πολιτικό επιστήμονα Φράνσις Φουκουγιάμα, «το τέλος της ιστορίας». Ο ίδιος έχει παραδεχθεί ότι υποτίμησε τη δύναμη του αυταρχισμού και του εθνικισμού. Ίσως πιο εύστοχη να είναι μία φράση του ιστορικού και συγγραφέα από την Ανατολική Γερμανία Ilko Sascha Kowalczuk ότι με την πτώση του Τείχους τελείωσε μία ιστορία και ξεκίνησε μία νέα.

Μένει να φανεί αν αυτή θα έχει happy end.