Το νομοσχέδιο ενσωματώνει βασικές προβλέψεις του νέου Ευρωπαϊκού Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο και εισάγει σημαντικές αλλαγές στον τρόπο διαχείρισης των μεταναστευτικών ροών. Βασικοί στόχοι του νέου πλαισίου είναι η επιτάχυνση των διαδικασιών ασύλου, η ενίσχυση του ελέγχου στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η ταχύτερη επιστροφή όσων δεν δικαιούνται διεθνή προστασία.

Κεντρική φιλοσοφία του νέου συστήματος αποτελεί η γρήγορη καταγραφή των αφίξεων, η συντομότερη εξέταση των αιτήσεων ασύλου και η άμεση δρομολόγηση των διαδικασιών επιστροφής για όσους απορρίπτονται. Σύμφωνα με κυβερνητικές πηγές, επιδίωξη είναι να περιοριστούν οι μεγάλες καθυστερήσεις που τα προηγούμενα χρόνια επιβάρυναν τόσο την Ελλάδα όσο και συνολικά τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Μεταξύ των σημαντικότερων αλλαγών περιλαμβάνεται η καθιέρωση υποχρεωτικής διαδικασίας προελέγχου (screening) για όλους τους υπηκόους τρίτων χωρών που εισέρχονται παράτυπα από τα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ. Η διαδικασία θα προηγείται της εξέτασης οποιουδήποτε αιτήματος ασύλου και θα περιλαμβάνει εξακρίβωση στοιχείων ταυτότητας, λήψη βιομετρικών δεδομένων και δακτυλικών αποτυπωμάτων, ελέγχους ασφαλείας καθώς και βασικές υγειονομικές εξετάσεις.

Στόχος του νέου μηχανισμού είναι η άμεση και πλήρης καταγραφή των εισερχομένων, αλλά και η ενίσχυση της δυνατότητας παρακολούθησης των μεταναστευτικών ροών σε πραγματικό χρόνο. Κυβερνητικές πηγές επισημαίνουν ότι το screening θεωρείται κρίσιμο εργαλείο για την αντιμετώπιση χρόνιων προβλημάτων, όπως οι καθυστερήσεις στις διαδικασίες, η ελλιπής ταυτοποίηση και οι δυσκολίες στην εφαρμογή επιστροφών.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στην επιτάχυνση της εξέτασης αιτήσεων ασύλου, κυρίως εκείνων που υποβάλλονται στα σύνορα. Το νομοσχέδιο προβλέπει αυστηρά χρονοδιαγράμματα, με στόχο σε αρκετές περιπτώσεις η διαδικασία ασύλου και επιστροφής να ολοκληρώνεται εντός περίπου δώδεκα εβδομάδων. Η ρύθμιση αυτή θεωρείται καθοριστική, καθώς μέχρι σήμερα πολλές υποθέσεις παρέμεναν σε εκκρεμότητα για μεγάλα χρονικά διαστήματα, ασκώντας πίεση τόσο στις δομές φιλοξενίας όσο και στον συνολικό μηχανισμό διαχείρισης του μεταναστευτικού.

Παράλληλα, το νέο πλαίσιο επιδιώκει ταχύτερο διαχωρισμό μεταξύ όσων δικαιούνται διεθνή προστασία και εκείνων των οποίων οι αιτήσεις κρίνονται αβάσιμες ή απαράδεκτες.

Βαρύτητα δίνεται επίσης στο ζήτημα των επιστροφών, το οποίο αποτελεί βασική προτεραιότητα για πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις τα τελευταία χρόνια. Το σχέδιο νόμου προβλέπει ότι όσοι δεν λαμβάνουν άσυλο ή άλλη μορφή διεθνούς προστασίας θα εντάσσονται άμεσα σε διαδικασία επιστροφής, ενώ ενισχύονται οι μηχανισμοί παρακολούθησης και ελέγχου μέχρι την ολοκλήρωσή της. Στο πλαίσιο αυτό προβλέπεται και η δυνατότητα παραμονής σε κλειστές ή ελεγχόμενες δομές στα σύνορα, ώστε να περιορίζεται η ανεξέλεγκτη μετακίνηση ατόμων που βρίσκονται σε διαδικασία επιστροφής.

Το νομοσχέδιο ενσωματώνει ακόμη τη νέα ευρωπαϊκή κατεύθυνση για αξιοποίηση κέντρων επιστροφών εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, μια πρόβλεψη που βρίσκεται τα τελευταία χρόνια στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής συζήτησης για τη μεταναστευτική πολιτική. Η λογική του μέτρου είναι ότι όσοι δεν δικαιούνται διεθνή προστασία δεν θα παραμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα στην ευρωπαϊκή επικράτεια λόγω διοικητικών ή νομικών καθυστερήσεων.

Παράλληλα, προβλέπεται στενότερη συνεργασία με ευρωπαϊκούς οργανισμούς, κυρίως με τη Frontex, με στόχο την ενίσχυση του συντονισμού στον έλεγχο των εξωτερικών συνόρων και στη διαχείριση των επιστροφών. Ταυτόχρονα, αναβαθμίζεται και το σύστημα Eurodac, μέσω του οποίου πραγματοποιείται η βιομετρική καταγραφή αιτούντων άσυλο και παράτυπων μεταναστών. Η νέα μορφή του συστήματος προβλέπει ευρύτερη συλλογή δεδομένων και αυξημένη διαλειτουργικότητα μεταξύ των κρατών-μελών, με στόχο την ταχύτερη ανταλλαγή πληροφοριών και τον αποτελεσματικότερο εντοπισμό μετακινήσεων εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.