Από τον Σπύρο Καλημέρη, ψυχίατρο και ψυχοθεραπευτή (https://kalimeristherapist.com/).

Ο σύγχρονος άνθρωπος ζει σε μια εποχή έντονων και συνεχών ανατροπών. Πολεμικές συγκρούσεις, γεωπολιτικές εντάσεις, τρομοκρατικές επιθέσεις, πανδημίες, ανθρώπινες ροές και εικόνες βίας που μεταδίδονται σε πραγματικό χρόνο από τα μέσα ενημέρωσης και τα κοινωνικά δίκτυα, συνθέτουν ένα περιβάλλον μόνιμης ανησυχίας. Οι εξελίξεις αυτές, αν και συχνά συμβαίνουν μακριά γεωγραφικά, έχουν άμεσο και βαθύ ψυχολογικό αντίκτυπο στον παγκόσμιο πληθυσμό.

Αυτό συμβαίνει επειδή η συνεχής έκθεση σε ειδήσεις πολέμου και καταστροφής, ενεργοποιεί μηχανισμούς φόβου και επιβίωσης. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν είναι σχεδιασμένος να διαχειρίζεται αδιάκοπα απειλές. Έτσι, πολλοί άνθρωποι βιώνουν στρες, έντονη αγωνία, αίσθημα αβεβαιότητας για το μέλλον και απώλεια ελέγχου. Η αδυναμία πρόβλεψης των εξελίξεων ενισχύει αυτό το άγχος, καθώς κλονίζεται η αίσθηση ασφάλειας, μια αίσθηση που αποτελεί βασική ψυχολογική ανάγκη. Παράλληλα, έντονη είναι και η αγωνία για τις οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες των παγκόσμιων αναταράξεων: η ακρίβεια, η μετανάστευση και η ενεργειακή αστάθεια, εντείνουν την ανασφάλεια.

Η παράμετρος της κλιματικής αλλαγής

Η κλιματική αλλαγή αποτελεί πια μια καθημερινή, παγκόσμια εμπειρία και όχι μια αφηρημένη επιστημονική έννοια. Ο πολίτης έρχεται διαρκώς αντιμέτωπος με ειδήσεις για ακραία καιρικά φαινόμενα, φυσικές καταστροφές, πυρκαγιές, πλημμύρες, καύσωνες και την απώλεια φυσικών πόρων. Δυσκολεύεται πλέον να προβλέψει το μέλλον, τόσο σε προσωπικό, όσο και σε συλλογικό επίπεδο. Έτσι, δημιουργείται αίσθημα αβεβαιότητας και δημιουργούνται ερωτήματα για την ασφάλεια της κατοικίας του, την επάρκεια τροφίμων ή νερού, την υγεία του και τις προοπτικές των επόμενων γενεών. Το γεγονός επίσης ότι οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής ξεπερνούν τα σύνορα των κρατών, ενισχύει την αίσθηση ότι πρόκειται για ένα πρόβλημα τεράστιας κλίμακας, εξαιρετικά δύσκολο να ελεγχθεί. Έτσι το στρες, δε συνδέεται μόνο με το φόβο για το περιβάλλον, αλλά και για την κοινωνία την ίδια και την ανθρώπινη ζωή στον πλανήτη.

Ο ρόλος της υπερπληροφόρησης

Ιδιαίτερα επιβαρυντικός στα παραπάνω, είναι ο ρόλος της υπερπληροφόρησης. Οι εικόνες καταστροφής, οι δραματικοί τίτλοι και η συνεχής ροή αρνητικών ειδήσεων, δημιουργούν ένα αίσθημα διαρκούς συναγερμού. Οι αποδέκτες αυτών των πληροφοριών νιώθουν συναισθηματική κόπωση, αποστασιοποίηση ή ακόμα και ενοχές επειδή συνεχίζουν την καθημερινότητά τους, ενώ πολλοί αισθάνονται ψυχικό πόνο. Η συνεχής ενασχόληση με απειλητικά σενάρια μειώνει την ικανότητα συγκέντρωσης, ενισχύει την καταστροφική σκέψη και διατηρεί τον οργανισμό σε κατάσταση μόνιμου στρες. Και όπως είναι επόμενο δυστυχώς, οι επιπτώσεις του στρες δεν περιορίζονται μόνο στην ψυχική υγεία. Συχνά εκδηλώνονται και σωματικά, με διαταραχές ύπνου, πονοκεφάλους και αυξημένη ευερεθιστότητα. Το άγχος αυτό γενικεύεται, επηρεάζοντας και άλλους τομείς της ζωής, όπως οι διαπροσωπικές σχέσεις και η επαγγελματική απόδοση.

Το ψυχολογικό και νευροβιολογικό υπόβαθρο του χρόνιου στρες

Από ψυχολογική σκοπιά, η παρατεταμένη έκκριση κορτιζόλης, της βασικής ορμόνης του στρες, διαταράσσει την ψυχοσωματική ισορροπία, αυξάνοντας την πιθανότητα εμφάνισης αγχωδών διαταραχών, καταθλιπτικής συμπτωματολογίας και διαταραχών ύπνου. Η αίσθηση διαρκούς απειλής ενισχύει την υπερεπαγρύπνηση, ενώ η αδυναμία ελέγχου των εξελίξεων, καλλιεργεί αισθήματα ματαιότητας. Νευροβιολογικά, η παρατεταμένη έκθεση σε απειλητικά ερεθίσματα οδηγεί σε χρόνια ενεργοποίηση του άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων. Τελικά, επηρεάζει βασικές εγκεφαλικές δομές όπως:

• Αμυγδαλή: αυξημένη ευαισθησία στον φόβο και την απειλή
• Προμετωπιαίος φλοιός: μειωμένη ικανότητα γνωσιακού ελέγχου και συναισθηματικής ρύθμισης
• Ιππόκαμπος: διαταραχές μνήμης και αυξημένη ευαλωτότητα στο άγχος

Οι επιπτώσεις του φαινομένου σε 2 κομβικές κοινωνικές ομάδες

• Νέοι: υπαρξιακή ανασφάλεια και συναισθηματική αποδιοργάνωση

Οι έφηβοι και οι νέοι, βρίσκονται σε ένα στάδιο όπου ο εγκέφαλος δεν έχει ολοκληρώσει πλήρως την ωρίμανσή του. Η συνεχής έκθεση σε άσχημες ειδήσεις ενισχύει την αντιδραστικότητα του συστήματος φόβου, αυξάνοντας την υπαρξιακή τους αγωνία, το αίσθημα ματαιότητας και την απαισιοδοξία τους για το μέλλον. Η ψυχική υγεία ειδικά της Gen Z (όπως ονομάζεται η τελευταία γενιά των νέων), είναι ήδη επηρεασμένη από την οικονομική ανασφάλεια, το αυξανόμενο κόστος ζωής και τη δύσκολη αγορά εργασίας, που καθίσταται όλο και πιο απαιτητική στην αυγή της τεχνητής νοημοσύνης.

• Γονείς: χρόνιο άγχος και διαγενεακή μετάδοση της ανασφάλειας

Στους γονείς, οι σταθερά αρνητικές εξελίξεις ενεργοποιούν έντονα τον μηχανισμό προστασίας των παιδιών τους. Η αίσθηση αδυναμίας ελέγχου του μέλλοντος, τους οδηγεί σε χρόνια ανησυχία και ενοχικές σκέψεις. Σταδιακά, το άγχος αυτό μεταφέρεται στα παιδιά τους, μέσω της οικογενειακής και συναισθηματικής αλληλεπίδρασης.

Η επένδυση στην ψυχική υγεία είναι κοινωνική μας ευθύνη

Σε μια εποχή διεθνών συγκρούσεων και παρατεταμένης αβεβαιότητας, η προστασία της ψυχικής υγείας αναδεικνύεται όχι μόνο σε ζήτημα δημόσιας υγείας, αλλά και κοινωνικής συνοχής. Στο δύσκολο αυτό πλαίσιο, όπου ψυχικές δυσκολίες και διαταραχές όχι μόνο αυξάνονται, αλλά αναγνωρίζονται όλο και περισσότερο, προκύπτει έντονη η ανάγκη για περισσότερους ειδικούς ψυχικής υγείας, με ευρύτερο ρόλο στα πράγματα (ψυχίατρος, ψυχοθεραπευτής, ψυχολόγος, κοινωνικός λειτουργός). Η έγκαιρη διαχείριση του ψυχολογικού φορτίου που προκαλούν οι παγκόσμιες γεωστρατηγικές και περιβαλλοντικές εξελίξεις και η παροχή φροντίδας, πρέπει να αποτελέσουν βασικούς πυλώνες της σύγχρονης ψυχιατρικής πρακτικής, η οποία οφείλει να συμβάλλει τόσο στην κλινική αντιμετώπιση, όσο και στην πρόληψη του φαινομένου. Άλλωστε, η παγκόσμια επένδυση στην ψυχική υγεία και η στήριξη των οικογενειών, αποτελούν επένδυση στο συλλογικό μας μέλλον και μείζονα κοινωνική ευθύνη.