Παρά τις υψηλές φιλοδοξίες της, η Κοινωνία των Εθνών δεν κατάφερε ποτέ να συγκεντρώσει την ομοφωνία ή το σθένος να υπερασπιστεί τις ίδιες της τις αρχές — κι έτσι ξέσπασε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Μετά την ήττα του Άξονα, οι νικητές ίδρυσαν τα Ηνωμένα Έθνη, έναν υποτίθεται πιο αποφασισμένο και ισχυρό διεθνή οργανισμό για να επιβάλει την αρχή της «συλλογικής ασφάλειας»: ότι η επίθεση εναντίον ενός σημαίνει επίθεση εναντίον όλων και απαιτεί συντονισμένη απάντηση από όλους.
Γιατί τα Ηνωμένα Έθνη δεν λειτουργούν πια
Ωστόσο, ο Ψυχρός Πόλεμος παρέλυσε τα Ηνωμένα Έθνη —και ιδιαίτερα το Συμβούλιο Ασφαλείας, τον κατεξοχήν εγγυητή της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας— μέσα σε λίγα μόλις χρόνια από την ίδρυση του οργανισμού στο Σαν Φρανσίσκο.
Σύμφωνα με ανάλυση του nationalinterest.org, ο λόγος είναι προφανής. Η δομή του συστήματος των ΗΕ οδηγεί σε αδιέξοδο. Οποιοδήποτε από τα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας —Ρωσία, Κίνα, Ηνωμένες Πολιτείες, Μεγάλη Βρετανία και Γαλλία— μπορεί να μπλοκάρει μια απόφαση για χρήση βίας. Κατά συνέπεια, ο ΟΗΕ σχεδόν πάντα παραμένει αδρανής σε στιγμές σοβαρού κινδύνου.
Κι όμως, υπήρξαν εξαιρέσεις — δύο συγκεκριμένα. Από ένα εντυπωσιακό διπλωματικό τυχαίο γεγονός, η κυβέρνηση Τρούμαν κατάφερε να συγκροτήσει μια κοινή αμερικανο-οηεϊκή αντεπίθεση για να απωθήσει την εισβολή της Βόρειας Κορέας στη Νότια το 1950 και στη συνέχεια να αναχαιτίσει την ένοπλη κινεζική επέμβαση. Η εκστρατεία αποκατέστησε τα σύνορα μεταξύ Βορρά και Νότου στην Κορέα, αν και με βαρύ ανθρώπινο κόστος.
Η κορεατική «αστυνομική επιχείρηση» αποτέλεσε ουσιαστικά το μοναδικό δείγμα ειρηνευτικής επιβολής του ΟΗΕ έως το 1990, όταν ένας ασυνήθιστα δόλιος επιτιθέμενος, ο Σαντάμ Χουσεΐν του Ιράκ, εξαπέλυσε απροκάλυπτη διασυνοριακή επίθεση εναντίον ενός γειτονικού κυρίαρχου μέλους του ΟΗΕ, του Κουβέιτ. Εκείνη η σπάνια στιγμή σαφήνειας κατέστησε δυνατή την κοινή δράση για δεύτερη φορά. Με την ξεκάθαρη εξουσιοδότηση του ΟΗΕ —και χωρίς αντίρρηση από τη Σοβιετική Ένωση, που τότε κατέρρεε— η Αμερική συγκρότησε συνασπισμό 35 εθνών και εκδίωξε γρήγορα τον ιρακινό στρατό από το Κουβέιτ.
Όμως, από την απελευθέρωση του Κουβέιτ το 1991, ο ΟΗΕ επέστρεψε στο χλιαρό ιστορικό του ως προς την τήρηση βασικών αρχών. Δύο από τα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας, η Κίνα και η Ρωσία, έχουν καταστήσει σαφείς τις προθέσεις τους να αναθεωρήσουν την παγκόσμια τάξη στην οποία υποτίθεται πως μετέχουν ως εγγυητές.
Ο Σι Τζινπίνγκ και ο Βλαντιμίρ Πούτιν αποτελούν υπερενισχυμένους υπονομευτές του συστήματος. Καμία απόφαση που ενισχύει την τάξη πραγμάτων μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν μπορεί να περάσει από αυτούς. Η αδράνεια κυριαρχεί ακόμη κι όταν μεγάλες δυνάμεις επιτίθενται σε μικρότερες. Η Ουκρανία βρίσκεται σε τρομερή πίεση, έχοντας χάσει περίπου το 20% της επικράτειάς της στον ρωσικό στρατό. Κάθε μέρα ο Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός απειλεί να εξαλείψει τη φιλελεύθερη αυτοκυβέρνηση της Ταϊβάν, ενώ ταυτόχρονα αναπτύσσει τακτικές και ατάκτες ναυτικές δυνάμεις για να αποσπάσει νησιά και ύδατα από τους γείτονες της Κίνας στη Νοτιοανατολική Ασία. Ακόμα χειρότερα, Ρωσία και Κίνα διαθέτουν σημαντικά πυρηνικά οπλοστάσια — επιδεινώνοντας το δίλημμα του πώς να προστατευθούν τα θύματα της επιθετικότητας. Λίγοι επιθυμούν να προκαλέσουν έναν αντίπαλο με πυρηνικά.
Ηχώ από τη Μήλο
Έτσι, μοιάζει σαν να έχει επιστρέψει η εποχή του Θουκυδίδη.
Ο μεγάλος χρονικογράφος του Πελοποννησιακού Πολέμου, της αναμέτρησης του 5ου αιώνα π.Χ. ανάμεσα στις αντίπαλες συμμαχίες με επικεφαλής την Αθήνα και τη Σπάρτη, προειδοποίησε ότι η ισχύς υπερισχύει της δικαιοσύνης στις διεθνείς σχέσεις. Δικαιοσύνη μπορεί να περιμένει κανείς μόνο εφόσον διαθέτει τη δύναμη — και συγκεκριμένα στρατιωτική ισχύ — να την απαιτήσει. Ο Θουκυδίδης παρατήρησε με μελαγχολία ότι οι ισχυροί πράττουν ό,τι θέλουν στις διεθνείς υποθέσεις, ενώ «οι αδύναμοι υφίστανται ό,τι τους επιβάλλεται» όταν τα συμφέροντά τους συγκρούονται με εκείνα των ισχυρών. «Ζητήματα δικαιοσύνης», τόνισε, «προκύπτουν μόνο ανάμεσα σε ίσους». Με άλλα λόγια, οφείλεις είτε να εξοπλιστείς είτε να συμμαχήσεις με ισχυρούς φίλους, αν περιμένεις δίκαιη μεταχείριση από τους θηρευτές.
Η καταστροφή της Μήλου (416 π.Χ.) από την Αθήνα, μία από τις υπερδυνάμεις του Αιγαίου, ώθησε τον Θουκυδίδη να διατυπώσει αυτό το σκληρό αξίωμα της διεθνούς πολιτικής. Μια αθηναϊκή αντιπροσωπεία προειδοποίησε τους κατοίκους του στρατηγικά τοποθετημένου νησιού ότι θα αντιμετώπιζαν φρικτές συνέπειες αν αρνούνταν να ταχθούν με την Αθήνα στον πολύχρονο πόλεμο εναντίον της Σπάρτης και της Πελοποννησιακής Συμμαχίας. Προειδοποίησαν επίσης τους Μηλίους να μην περιμένουν βοήθεια απ’ έξω. Άλλωστε, το αθηναϊκό ναυτικό — η υπέρτατη στρατιωτική δύναμη της εποχής — κυριαρχούσε στη θάλασσα. Οι Αθηναίοι ναυτικοί μπορούσαν να μετατρέψουν το «οἶνοψ πόντος» σε απροσπέλαστο τάφρο που θα εμπόδιζε οποιαδήποτε σπαρτιατική ενίσχυση.
Οι Μήλιοι ηγέτες αρνήθηκαν. Παρότι δεν διέθεταν τα μέσα για να αποκρούσουν την επίθεση, δεν υποχώρησαν στις απαιτήσεις της Αθήνας, ελπίζοντας ότι η ωμή και ανήθικη επιθετικότητα των Αθηναίων θα ξεσήκωνε τη Σπάρτη και άλλες μικρές πόλεις-κράτη στο πλευρό τους. Όμως οι εκκλήσεις τους έμειναν αναπάντητες, και μετά την πτώση της πόλης, οι Αθηναίοι υλοποίησαν τις απειλές τους — σφαγιάζοντας όλους τους άνδρες και υποδουλώνοντας τις γυναίκες και τα παιδιά. Για τον Θουκυδίδη, που υπήρξε και ηθικός στοχαστής αλλά και διεισδυτικός ιστορικός, η σφαγή ανέδειξε τις μοιραίες συνέπειες όταν μια κοινωνία δεν διαθέτει την ένοπλη ισχύ να στηρίξει μια τολμηρή διπλωματική στάση.
Θα επικρατήσει ο ρεαλισμός;
Θέλουμε δεν θέλουμε, η διπλωματία βασίζεται και πάλι πάνω στη σκληρή ισχύ. Όπως και στην κλασική Ελλάδα, έτσι και σήμερα τα πιο αδύναμα κράτη δεν μπορούν να διαπραγματευτούν μια δίκαιη συμφωνία όταν ο αντίπαλός τους διαθέτει την στρατιωτική ισχύ, την αποφασιστικότητα και την κακία να επιβάλει με τη βία τις απαιτήσεις του. Βρίσκονται σε μια κατάσταση όμοια με εκείνη των Μηλίων.
Η προειδοποίηση του Θουκυδίδη κατά της στρατιωτικής αδυναμίας ισχύει εξίσου για τις σημερινές αντιπαραθέσεις στη Μαύρη Θάλασσα και στον Δυτικό Ειρηνικό. Αν το διεθνές δίκαιο δεν λειτουργεί πλέον ως φραγμός απέναντι στη διασυνοριακή επιθετικότητα, οι καλά εξοπλισμένες συμμαχίες πρέπει να το υπερασπιστούν — αλλιώς κινδυνεύουν να δουν μια ευεργετική παγκόσμια τάξη να καταρρέει. Ας μην καταδικάσουμε την Ουκρανία, την Παλαιστίνη, την Ταϊβάν και άλλα δοκιμαζόμενα κράτη σε μια Μηλιακή μοίρα.
