Έκτοτε και υπό το φως των ραγδαίων εξελίξεων στη Μέση Ανατολή, το θέμα «ξεχάστηκε» από διεθνή και εγχώρια ΜΜΕ. Η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ στις ΗΠΑ, ωστόσο, δεν κρύβει πως το επόμενο σχέδιό της είναι η αλλαγή καθεστώτος στην Κούβα, την οποία έχει ήδη απομονώσει ενεργειακά.
Με αφορμή τις νέες απειλές της κυβέρνησης Τραμπ, αυτή τη φορά σε βάρος της Κούβας και του αμερικανικού εμπάργκο στην περιοχή, όπου έχει βυθίσει τη χώρα σε ενεργειακή και ανθρωπιστική κρίση, το Reporter επικοινώνησε με τη Μαρία Δαμηλάκου, Επίκουρη Καθηγήτρια στο τμήμα Ιστορίας του Ιονίου Πανεπιστημίου, με γνωστικό αντικείμενο την «Ιστορία της Αμερικανικής Ηπείρου».
Συζητήσαμε λοιπόν για τις εξελίξεις στην Κούβα, αλλά και σε ολόκληρη τη Λατινική Αμερική.
Στην Κούβα, τον τελευταίο καιρό, λόγω του αμερικανικού εμπάργκο επικρατεί μια εκτενής ανθρωπιστική κρίση. Ποια εκτιμάτε ότι θα είναι η εξέλιξη της κατάστασης στην περιοχή;
«Αυτή η κατάσταση σίγουρα δεν μπορεί να συνεχιστεί. Εκτός από τα προβλήματα ηλεκτροδότησης - και ευρύτερα τα προβλήματα ενέργειας-, που έχουν γίνει γνωστά, υπάρχουν και ελλείψεις άλλων προϊόντων. Βλέπουμε άδεια ψυγεία. Δεν πρόκειται για την παλιά προπαγάνδα, δηλαδή τη διάδοση μιας αρνητικής εικόνας, της αποτυχίας της επανάστασης που είχαμε δει κατά καιρούς. Είναι μια πραγματικότητα. Πηγές στο νησί μιλούν για αβίωτη κατάσταση. Οπωσδήποτε κάτι πρέπει να γίνει, το ζήτημα είναι τι».
Αλλαγή ρητορικής έναντι των Κουβανών της διασποράς
«Βλέπουμε σίγουρα ότι οι διαπραγματεύσεις έχουν ξεκινήσει. Το είπε πρώτος ο Τραμπ και φυσικά ο Μάρκο Ρούμπιο που έπαιξε έναν κεντρικό ρόλο σε όλες τις εξελίξεις στην Κούβα, ως ένας τεράστιος μοχλός πίεσης. Αυτή τη στιγμή όμως βλέπουμε ότι παραδοχή των διαπραγματεύσεων γίνεται και από την ίδια την Κούβα· από υψηλά ιστάμενα πρόσωπα, όπως ο υπουργός για θέματα εξωτερικού εμπορίου ο Oscar Perez Oliva -που έχει και συγγενική σχέση με τους Castro-. Οι διαπραγματεύσεις λοιπόν εστιάζουν περισσότερο στην προσέλκυση επενδύσεων του ιδιωτικού τομέα ιδιαίτερα από τους Κουβανούς της διασποράς, δηλαδή αυτού που χαρακτηρίζεται ως αμερικανικό-κουβανικός πόλος ή πόλος Miami.
Μου έκανε τεράστια εντύπωση πώς άλλαξε η ρητορική απέναντι σε αυτή την κοινότητα, στους «εξόριστους» Κουβανούς. Παραδοσιακά, επί δεκαετίες ήταν τα λεγόμενα «σκουλήκια» (los gusanos), αυτοί οι οποίοι προσπαθούσαν να υποσκάψουν την επανάσταση. Ήταν επίσης αυτοί που χρηματοδότησαν επεμβάσεις, όπως η πρώτη απόβαση στον Κόλπο των Χοίρων, έχοντας πάντα ένα ρόλο συνεργασίας με τη CIA. Πρόκειται συνεπώς για μια ομάδα πίεσης κατά της επανάστασης. Τώρα λοιπόν άλλαξε σε τέτοιο σημείο η ρητορική όπου έχει επαινεθεί ο ρόλος που έχουν παίξει στην οικονομία του νησιού. Εγώ τουλάχιστον είναι η πρώτη φορά που ακούω κάτι τέτοιο. Οπότε αυτό δείχνει μια τάση πολύ σημαντική.
Από κει και πέρα, η άποψή μου είναι ότι δε θα δούμε μια στρατιωτική επέμβαση. Δε νομίζω ότι θα πρόσφερε κάτι στον Τραμπ να ανοίξει ένα νέο μέτωπο έστω και σαν κίνηση αντιπερισπασμού. Σε πολιτικό επίπεδο, νομίζω ότι ετοιμάζεται μια ήπια μετάβαση. Ήδη αναφέρονται ονόματα, όπως αυτό του Perez Oliva. Σε κάθε περίπτωση, είναι η ίδια η οικογένεια Castro – και αυτό είναι πολύ σημαντικό – η οποία χειρίζεται αυτές τις διαπραγματεύσεις. Νομίζω λοιπόν ότι θα δούμε αλλαγές κυρίως σε οικονομικό επίπεδο -κάτι που έχει ανάγκη η οικονομία και η κοινωνία της Κούβας- και λιγότερο σε πολιτικό. Δε νομίζω δηλαδή ότι θα δούμε μια κατάρρευση του μηχανισμού εξουσίας στην Κούβα. Εδώ, δεν το είδαμε στη Βενεζουέλα!».
Ποιο είναι το ευρύτερο πολιτικό κλίμα στη Λατινική Αμερική στον απόηχο της ανατροπής του Νικολάς Μαδούρο στη Βενεζουέλα;
«{Αυτό που συνέβη} ήταν ένας κόμβος στην ιστορία της Λατινικής Αμερικής, ένας νέος κόμβος στις δι-αμερικανικές σχέσεις. Μια άμεση στρατιωτική επέμβαση, μια απαγωγή προέδρου. Για μένα, ήταν μια πολύ δραματική εξέλιξη που θα έπρεπε βέβαια να προβληματίσει το παγκόσμιο σύστημα για το πού πάμε.
Από κει και πέρα όμως βλέπουμε τελικά, -υπό το φως των νέων καταιγιστικών εξελίξεων- πόσο αναλώσιμα είναι τόσο πολύ σπουδαία γεγονότα. Έχει πάψει να είναι είδηση. Δηλαδή, τα ξένα ειδησεογραφικά μέσα έχουν πάψει να το αναφέρουν, ενώ ακόμα και στη Λατινική Αμερική ο αντίκτυπος ήταν σχετικά μικρός.
Οπότε οι σχετικά χλιαρές πρώτες αντιδράσεις έδειξαν πρώτα απ’ όλα τον βαθύ διχασμό που υπάρχει στη Λατινική Αμερική. Το οποίο –αν θέλετε- είναι και το πιο σημαντικό ζήτημα που πρέπει να κρατήσουμε. Η πολιτική υπέρ της περιφερειακής ολοκλήρωσης -που είχε προωθηθεί, με πολύ αξιόλογο τρόπο και με πολύ καλές προοπτικές στην πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα και που θα αποτελούσε τη μόνη ουσιαστική διέξοδο για τη Λατινική Αμερική– βλέπουμε ότι έχει καταρρεύσει. Κάθε σύνοδος του CELAC (Κοινότητα κρατών της Λατινικής Αμερικής και της Καραϊβικής) καταλήγει σε αδιέξοδο. Δεν μπορεί να βγει ούτε μια κοινή ανακοίνωση. Και αυτό συνέβη και στην περίπτωση της Βενεζουέλας. Έχουμε εισέλθει σε μια νέα φάση των δι-αμερικανικών σχέσεων που βασίζεται στο «σπάσιμο» της λατινοαμερικανικής ενότητας.
Υπήρχαν χώρες που καταδίκασαν μεταξύ των οποίων και οι τρεις μεγαλύτερες χώρες της περιοχής, -Βραζιλία, Μεξικό και Κολομβία- που έχουν αριστερές ή κεντροαριστερές κυβερνήσεις. Ενώ από την άλλη είχαμε χώρες από τη συμμαχία των προθύμων -που έχουν συγκροτήσει τώρα και την περίφημη «Ασπίδα της Αμερικής» (Escudo de las Americas)- που είναι πιστοί ακόλουθοι του Τραμπ και του έχουν δώσει «λευκή επιταγή».
Το πώς εξελίχθηκαν τα πράγματα δίνει τελικά «τροφή» στα σενάρια της συνεργασίας από μέσα, του μηχανισμού δηλαδή εξουσίας της Βενεζουέλας. Βρισκόμαστε σε μια φάση ανασυγκρότησης του μηχανισμού εξουσίας αλλά πια με τη συμφωνία και με την κηδεμονία –περισσότερο ή λιγότερο φανερή- των ΗΠΑ του Τραμπ. Αυτό φάνηκε και με την πρόσφατη αντικατάσταση του Padrino Lopez. Πρόκειται για πολύ σημαντικό στέλεχος. Ήταν ο υπουργός Άμυνας επί δώδεκα χρόνια και ο βασικός μοχλός επικοινωνίας μεταξύ του στρατού και της πολιτικής εξουσίας. Ουσιαστικά, ήταν εκείνος που εξασφάλιζε την υποστήριξη του στρατού στο καθεστώς του Μαδούρο. Ήταν ο κύριος εκπρόσωπος του δόγματος της πολιτικό-στρατιωτικής ενότητας».
Υπάρχει διείσδυση του κινήματος MAGA στη Λατινική Αμερική; Υπάρχουν εναλλακτικές πολιτικές απέναντι στον τραμπισμό;
«Διείσδυση αυτής της ιδεολογίας «με συστατικά MAGA», δηλαδή αυταρχισμός, αντιδραστικότητα σε κοινωνικά θέματα, anti-woke ατζέντα κτλ, υπάρχει.. Κάθε χώρα φτιάχνει το δικό της κράμα, πατώντας στα δικά της εσωτερικά χαρακτηριστικά, σε δικές της ιστορικές παραδόσεις και ανάγκες.
Για παράδειγμα, βλέπουμε πώς για άλλη μια φορά τόσο στην Αργεντινή, όσο και στη Χιλή «παίζουν» και στο πολιτισμικό επίπεδο με το θέμα της μνήμης. Στη Χιλή, o José Antonio Kast που εξελέγη πρόσφατα είναι ένας ξεκάθαρος υποστηρικτής του Pinochet που χρησιμοποίησε το αφήγημα της εθνικής ανασυγκρότησης, όρο που έχουν χρησιμοποιήσει και παλαιότερες δικτατορίες. Στην Αργεντινή δε -που αυτή την περίοδο έχουμε τους εορτασμούς από την πτώση της δικτατορίας Videla- βλέπουμε την προσπάθεια οικοδόμησης ενός αντιθετικού αφηγήματος σε σχέση με τη δημόσια μνήμη που είχε προωθηθεί από την περίοδο του αριστερού περονισμού. Το θέμα των γενεών εδώ είναι επίσης ιδιαίτερα σημαντικό. Ο Milei αρέσει πολύ στους νέους. Οπότε ναι, σε πολλές χώρες της Λατινικής Αμερικής έχουμε συστατικά του κινήματος MAGA».
Εμπόριο ναρκωτικών: Πίσω από ένα «ομιχλώδες» αφήγημα
«Το συγκεκριμένο αφήγημα έγινε το «μονοπάτι» για τη διείσδυση στο στρατό της Λατινικής Αμερικής σε πολλές χώρες. Στο Εκουαδόρ, ο φιλοτραμπικός πρόεδρος, Noboa έχει δώσει λευκή επιταγή για συνεργασία με τις ΗΠΑ σε επίπεδο στρατού για την αντιμετώπιση του συγκεκριμένου ζητήματος. Γίνεται συνεπώς ένα μέσο-κανάλι στρατιωτικής διείσδυσης στις χώρες της Λατινικής Αμερικής. Μην ξεχνάμε ότι πάντοτε οι ΗΠΑ ήθελαν να έχουν σε καθεστώς κηδεμονίας ή έστω καθοδήγησης τους στρατούς της Λατινικής Αμερικής (βλ. School of Americas). Η πάταξη του εμπορίου ναρκωτικών βρίσκεται «στην καρδιά» αυτού του αμερικανικού στόχου».
Οι χώρες της «ήπιας εναλλακτικής»
«Δεν μπορεί κανείς να προγραμματίσει δι-αμερικανικά συστήματα και σχέσεις, χωρίς τους τρεις μεγάλους παίκτες. Αυτές οι χώρες αποτελούν μια ήπια εναλλακτική. Βλέπουμε έναν πραγματισμό –ειδικά στη Βραζιλία-. Δεν ακούγεται πάρα πολύ. Παίζει το ρόλο της ήπιας ισχύος στην περιοχή, ιδιαίτερα στην τελευταία προεδρία του Lula. Προωθεί πολύ τις άλλες συμμαχίες τύπου BRICS. Εξακολουθεί να είναι ένας διεθνής παίκτης, αν και εκεί παρατηρούμε «ρωγμές» λόγω των διεθνών εξελίξεων. Όσον αφορά το Μεξικό, βρίσκεται σε μια εξαιρετικά δύσκολη θέση λόγω των συνόρων του με τις ΗΠΑ. Προσπαθεί βεβαίως να διαφυλάξει την εθνική κυριαρχία και την αξιοπρέπεια τελικά του λαού του. Από την άλλη, έχει να αντιμετωπίσει το θέμα των δασμών, όπου οποιαδήποτε αλλαγή σε αυτό τον τομέα επηρεάζει έντονα την μεξικανική οικονομία. Δεν μπορεί κανείς να αψηφήσει το «καυτό» αυτό οικονομικό και εμπορικό επίπεδο. Σε αυτό το δύσκολο «παζλ» είναι που κινείται η Claudia Sheinbaum».
Τι μπορούμε να περιμένουμε
«Έχουμε αυτό το εκκρεμές στη Λατινική Αμερική. Πρέπει να περιμένουμε να ξανά-γείρει το εκκρεμές. Έχουμε τετραετίες που έχουν γείρει προς την αριστερά. Και έχουμε και περιόδους όπου το εκκρεμές γέρνει προς την άλλη πλευρά, προς μια δεξιά παλίρροια. Όλα αυτά τα κινήματα δε χάνονται, απλά αυτή τη στιγμή είναι σε μειονεκτικότερη θέση, όπως στην περίπτωση της Χιλής».
