Αντί γι’ αυτό, η αυστριακής καταγωγής διευθύντρια του Ιδρύματος Bauhaus Dessau βρίσκεται αντιμέτωπη με έναν νέο πολιτισμικό πόλεμο, που μοιάζει ανατριχιαστικά με εκείνον που έδωσε το Bauhaus απέναντι στον φασισμό πριν από έναν αιώνα, όπως αναφέρει σε εκτενές ρεπορτάζ της η Wall Street Journal.
«Το Bauhaus ήταν πάντα αντικείμενο πολιτικής αντιπαράθεσης – ακόμη και κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου», λέει από το γραφείο της, στο διατηρητέο από την UNESCO κτίριο του Bauhaus, στην άκρη της πόλης. «Κανείς δεν ξέρει αν και πώς θα κλιμακωθεί η κατάσταση ή αν θα εξελιχθεί όπως το 1932».
Η Στάινερ αιφνιδιάστηκε όταν, πριν από δύο χρόνια, άρχισαν οι πολιτικές επιθέσεις εναντίον των αξιών του Bauhaus και της λειτουργικής αρχιτεκτονικής αισθητικής του. Το ακροδεξιό κόμμα Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) κατηγόρησε το Bauhaus ότι ενέπνευσε μια «αποκομμένη από τις ρίζες» και «απάνθρωπη» αρχιτεκτονική, αποκομμένη από την πατρίδα και ξένη προς τους ανθρώπους που ζουν μέσα σε αυτή.
Προ των πυλών της εξουσίας οι εξτρεμιστές
Οι εντάσεις είναι πλέον ακόμη μεγαλύτερες. Η Σαξονία-Άνχαλτ, το κρατίδιο των 2,3 εκατομμυρίων κατοίκων όπου βρίσκεται το Ντέσαου, προσέρχεται στις κάλπες στις 6 Σεπτεμβρίου. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι το AfD θα μπορούσε να εξασφαλίσει απόλυτη πλειοψηφία και να αναλάβει τη διακυβέρνηση του κρατιδίου.
Αυτό θα ήταν η πρώτη φορά από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο που ένα ακροδεξιό κόμμα θα ερχόταν στην εξουσία σε γερμανικό κρατίδιο. Θα σηματοδοτούσε επίσης την κατάρρευση του λεγόμενου «τείχους προστασίας» (Brandmauer), της άτυπης συμφωνίας που εδώ και 13 χρόνια τηρούν τα γερμανικά κόμματα, αρνούμενα να συνεργαστούν κυβερνητικά με το AfD.
Με έναν νεαρό και χαρισματικό υποψήφιο και μια λαϊκιστική ατζέντα που περιλαμβάνει την απέλαση χιλιάδων μεταναστών, την καταπολέμηση της «ιδεολογίας του φύλου» και τη δημιουργία νέων κοινωνικών παροχών, το AfD έχει αποκτήσει διψήφιο προβάδισμα έναντι των πλησιέστερων αντιπάλων του, καθιστώντας ουσιαστικά βέβαιη τη νίκη του. Σε εθνικό επίπεδο, το κόμμα βρίσκεται επίσης σε άνοδο, έχοντας ξεπεράσει σε δημοτικότητα το συντηρητικό CDU του καγκελαρίου Φρίντριχ Μερτς.
Η εντυπωσιακή άνοδος του AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ έχει καθηλώσει τόσο τους υποστηρικτές όσο και τους αντιπάλους του. Ωστόσο, η εκστρατεία του εναντίον του Bauhaus – ενός από τα σημαντικότερα, αν όχι το σημαντικότερο, διεθνή τουριστικό αξιοθέατο του κρατιδίου – έχει προκαλέσει αμηχανία ακόμη και στους πιο ένθερμους υποστηρικτές του.
Αναδεικνύοντας με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο τους άβολους παραλληλισμούς ανάμεσα στο AfD και τους Ναζί – συγκρίσεις τις οποίες το κόμμα έχει απορρίψει καθ’ όλη τη διάρκεια της ύπαρξής του – η μάχη κατά του Bauhaus εξελίσσεται στο μοναδικό ίσως στρατηγικό λάθος μιας κατά τα άλλα εξαιρετικά επιτυχημένης προεκλογικής εκστρατείας.
Το AfD ζητά παρεμβάσεις για τα «λάθη της νεοτερικώτητας»
Την Πέμπτη, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση, εκπρόσωποι της UNESCO, των εκκλησιών και sejumlah επιχειρηματικών οργανώσεων παρουσίασαν από κοινού ένα «Μανιφέστο για το Bauhaus», μια δέσμευση στήριξης προς τη σχολή, που κάνει λόγο για «ανοιχτότητα προς τον κόσμο αντί για εθνικισμό».
Η τελευταία αυτή μάχη ξεκίνησε το 2024, όταν η κυβέρνηση του κρατιδίου προετοίμαζε τις εκδηλώσεις για την εκατονταετηρίδα του Bauhaus. Σε κοινοβουλευτική πρόταση με τίτλο «Τα λάθη της νεωτερικότητας», το AfD ζήτησε επανεξέταση της ιστορίας της σχολής, της σχέσης της με τον κομμουνισμό και της προώθησης μιας «απάνθρωπης», «χωρίς ρίζες» αρχιτεκτονικής.
«Το Bauhaus ήθελε συνειδητά να είναι μη γερμανικό· καταδίκαζε επίσης τις έννοιες της πατρίδας και της παράδοσης», δήλωσε τότε ο Χανς-Τόμας Τιλσνάιντερ, Ρουμάνος στην καταγωγή βουλευτής του AfD στο κρατιδιακό κοινοβούλιο. «Ο ξεριζωμός του ανθρώπου αποτελούσε δηλωμένο πρόγραμμά του».
Στο 256 σελίδων εκλογικό του πρόγραμμα, το οποίο συνέγραψε εν μέρει ο Τιλσνάιντερ, το AfD αναφέρει ότι θα αντικαταστήσει την καμπάνια του κρατιδίου με τίτλο «#modernthinking», που είναι αφιερωμένη στο Bauhaus, με μια νέα καμπάνια «#Germanthinking», υποστηρίζοντας ότι το Bauhaus «επιδίωκε πάντοτε να αναιρέσει κάθε έννοια εθνικής ρίζας».
Η νέα καμπάνια θα επικεντρώνεται σε διάσημες προσωπικότητες της περιοχής, από τον Μπίσμαρκ έως τον Νίτσε, καθώς και στα πολιτιστικά, επιστημονικά και οικονομικά επιτεύγματα του Πρώτου Ράιχ. Το κόμμα υποστηρίζει ότι δεν θα διακόψει τη χρηματοδότηση του Bauhaus, θέλει όμως να εφαρμόσει μια νέα «πατριωτική πολιτιστική πολιτική», η οποία θα «δίνει ξανά στους Γερμανούς αυτοπεποίθηση» και θα αναστέλλει τις επιχορηγήσεις σε προγράμματα με «αντιπατριωτικούς» στόχους.
Μόλις παρουσίασε το πρόγραμμα των τελευταίων εκδηλώσεων για την εκατονταετηρίδα του Bauhaus, η Στάινερ ανέφερε ότι η σχολή έχει λάβει μέτρα για να προστατεύσει τη χρηματοδότηση και τη διοικητική της δομή ενόψει των εκλογών, ενώ έχει εξασφαλίσει και τη στήριξη της ομοσπονδιακής κυβέρνησης.
Η ίδια πάντως δηλώνει αμήχανη απέναντι στις επιθέσεις: «Δεν είμαι σίγουρη ότι το Bauhaus είναι το νούμερο ένα θέμα για τους ανθρώπους του Ντέσαου», λέει. «Πιθανότατα τους ενδιαφέρει περισσότερο πότε θα πέσουν οι τιμές του φυσικού αερίου ή πώς θα πληρώσουν το ενοίκιό τους».
Εσωκομματικός σκεπτικισμός για την εκστρατεία κατά του Bauhaus
Στην ουρά για μια selfie με τον υποψήφιο του AfD, Ούλριχ Ζίγκμουντ, στην κεντρική πλατεία του Ντέσαου, ο 19χρονος Φλόριαν Τίλε μιλούσε με ενθουσιασμό για τον ίδιο και το πρόγραμμά του. Όταν όμως ρωτήθηκε για τη διαμάχη γύρω από το Bauhaus, απάντησε: «Ξέρω ότι είμαι από εδώ, αλλά, αν είμαι ειλικρινής, δεν δίνω δεκάρα».
Ορισμένα στελέχη του AfD παραδέχονται ότι η εκστρατεία κατά του Bauhaus μπορεί να αποδείχθηκε αντιπερισπασμός και έχουν προσεγγίσει διακριτικά τη Στάινερ, διαβεβαιώνοντάς την ότι η χρηματοδότηση του ιδρύματος είναι εξασφαλισμένη.
«Εκτιμούμε το Bauhaus ως πηγή έμπνευσης για την αρχιτεκτονική και ως δύναμη καινοτομίας, όπως ακριβώς εκτιμούμε και όλους τους άλλους σημαντικούς ιστορικούς, οικονομικούς και πολιτιστικούς θησαυρούς της περιοχής μας», δήλωσε ο Λάουρενς Νότντουρφτ, δήμαρχος της περιοχής Ρόσλαου του Ντέσαου και γενικός γραμματέας του AfD.
Ωστόσο, πρόσθεσε, «το AfD υποστηρίζει μια αρχιτεκτονική που προσφέρει στους ανθρώπους την αίσθηση της πατρίδας και της ταυτότητας».
Επιβεβαιωμένα εξτρεμιστική η τοπική οργάνωση του κρατιδίου
Το AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ συγκαταλέγεται στα πιο ριζοσπαστικά τμήματα του κόμματος. Τελεί υπό μυστική παρακολούθηση από τη γερμανική υπηρεσία εσωτερικής ασφάλειας ως εξτρεμιστική οργάνωση που προωθεί μια εθνοτική αντίληψη της εθνικής ταυτότητας και επιδιώκει να υπονομεύσει τους δημοκρατικούς θεσμούς.
Το κόμμα έχει προσφύγει στη δικαιοσύνη κατά του χαρακτηρισμού αυτού —χωρίς μέχρι στιγμής επιτυχία— υποστηρίζοντας ότι η παρακολούθηση έχει ως στόχο να το εμποδίσει να έρθει στην εξουσία, παρά την αυξανόμενη δημοτικότητά του.
Παρά τη σκληρή ρητορική του για τη μετανάστευση, τις ελίτ και τα κοινωνικά ζητήματα, η προεκλογική εκστρατεία του AfD έχει επικεντρωθεί σε ένα αισιόδοξο, στραμμένο προς το μέλλον μήνυμα αλλαγής. Ο Ζίγκμουντ, ηγέτης του κόμματος στο κρατίδιο, είναι ένας ενεργητικός 35χρονος, με φιλική συμπεριφορά και ένα σχεδόν μόνιμο χαμόγελο. Το σύνθημα της εκστρατείας είναι: «Όλα είναι δυνατά».
Επαναλαμβάνεται η ιστορία;
Γι’ αυτό και οι αντίπαλοι του AfD δυσκολεύονται να κατανοήσουν τη σταυροφορία του κόμματος κατά του Bauhaus, η οποία παραπέμπει τόσο έντονα στη δεκαετία του 1920. Τότε, όπως και σήμερα, οι δεξιοί επικριτές του Bauhaus τόνιζαν την ανάγκη για μια αρχιτεκτονική που θα «διαμορφώνει την ταυτότητα» (identitätsstiftend).
Εκείνη την εποχή, ο ναζί αρχιτέκτονας Πολ Σούλτσε-Νάουμπουργκ κατηγορούσε το Bauhaus ότι αποτελούσε «καθεδρικό ναό του μαρξισμού». Τα διεθνιστικά σχέδια με τις επίπεδες στέγες που προτιμούσε η σχολή ήταν, κατά τον ίδιο, μη γερμανικά και περισσότερο κατάλληλα για νομάδες της ερήμου — μια αναφορά που θεωρήθηκε ότι στόχευε τους Εβραίους.
«Αυτό είναι πολύ αποκαλυπτικό», λέει ο Γκέοργκ Μάιερ, βουλευτής του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος (SPD) και υπουργός Εσωτερικών του γειτονικού κρατιδίου της Θουριγγίας, όπου βρίσκεται η Βαϊμάρη, η πόλη στην οποία δημιουργήθηκε το Bauhaus το 1919, προτού αναγκαστεί να μετακομίσει στο Ντέσαου.
«Η γερμανική δημοκρατία γεννήθηκε στη Βαϊμάρη», λέει. «Λίγα χρόνια αργότερα, οι Εθνικοσοσιαλιστές συμμετείχαν επίσημα στην κυβέρνηση. Ξέρουμε τι συνέβη: Από το παράθυρο του γραφείου μου μπορώ σχεδόν να δω το Μπούχενβαλντ. Οπότε αναρωτιέμαι: Πού είναι τώρα οι δημοκράτες; Δεν θα έπρεπε να κρούουμε τον κώδωνα του κινδύνου για κάθε ένδειξη ότι η δημοκρατία μας μπορεί να σβήσει ξανά;»
Χρόνια μετά τη μεταφορά του Bauhaus στο Ντέσαου, οι τοπικοί Ναζί έβαλαν τέλος στη λειτουργία του. Η σχολή μεταφέρθηκε για λίγο στο Βερολίνο, προτού κλείσει οριστικά το 1933. Τα περισσότερα μέλη του προσωπικού της εξορίστηκαν αργότερα, μεταξύ άλλων στη Ρωσία και το Ισραήλ.
Τα πιο γνωστά μέλη της – ο ιδρυτής της Βάλτερ Γκρόπιους, ο αρχιτέκτονας Λούντβιχ Μις φαν ντερ Ρόε και ο ζωγράφος Λάζλο Μοχόλι-Νάγκι – απέκτησαν διεθνή φήμη στις ΗΠΑ. Το «διεθνές αρχιτεκτονικό στιλ», που κυριάρχησε στις παγκόσμιες τάσεις τις δεκαετίες του 1950 και του 1960, θεωρείται ευρέως απόγονος του Bauhaus.
Ένα ετερόκλητο κίνημα
Ωστόσο, το Bauhaus ως κίνημα κάθε άλλο παρά ομοιογενές ήταν. Έκθεση που παρουσιάστηκε στη Βαϊμάρη το 2024 αποκάλυψε ότι το 15% των 1.200 φοιτητών που φοίτησαν στη σχολή εντάχθηκαν στο Ναζιστικό Κόμμα. Ο Φριτς Ερτλ, απόφοιτος του Bauhaus, σχεδίασε το πρώτο σχέδιο για το στρατόπεδο εξόντωσης του Άουσβιτς-Μπίρκεναου.
Σήμερα, η σχολή και τα άλλα ιδρύματα Bauhaus στη Βαϊμάρη και το Βερολίνο προσελκύουν περίπου ένα τέταρτο του εκατομμυρίου τουριστών κάθε χρόνο. Ο αριθμός των επισκεπτών αυξήθηκε το 2019, μετά τα εγκαίνια του δεύτερου μουσείου Bauhaus στο Ντέσαου. Με αφορμή την εκατονταετηρίδα, ο αριθμός των επισκεπτών κάθε μήνα έχει αυξηθεί κατά 20% φέτος, προσφέροντας σημαντική οικονομική ανάσα στις επιχειρήσεις της πόλης και στα δημόσια ταμεία.
Ανάμεσα στους επισκέπτες ήταν πρόσφατα ο Ντούτσιο Πιεράτσι, 64χρονος αρχιτέκτονας από την Μπολόνια. Μαζί με την οικογένειά του περπατούσε ανάμεσα στα μοντερνιστικά σπίτια που κατασκευάστηκαν για τους καθηγητές του Bauhaus, σε ένα πάρκο γεμάτο πεύκα.
Όταν ρωτήθηκε για την εκστρατεία της ακροδεξιάς εναντίον του Bauhaus, έδειξε έκπληκτος.
«Πάλι; Αυτοί οι άνθρωποι δεν προχωρούν ποτέ παρακάτω από το παρελθόν;»
