Σύμφωνα με τη μελέτη που στηρίζεται σε στοιχεία από την περίοδο 2018-2021, σχεδόν το ένα τρίτο των νοικοκυριών που ζουν σε αστικές περιοχές δαπανά πάνω από το 40% του διαθέσιμου εισοδήματός του για την κάλυψη του κόστους στέγασης, το οποίο περιλαμβάνει ενοίκια ή δόσεις στεγαστικών δανείων, λογαριασμούς κοινής ωφέλειας και άλλες σχετικές δαπάνες.
Οι συγγραφείς της μελέτης, Νικόλαος Βέττας, Γιώργος Γατόπουλος, Αλέξανδρος Λουκάς, Αντώνης Μαυρόπουλος και Σωτήριος Σαπέρας, επισημαίνουν ότι η Ελλάδα κατατάσσεται στη δυσχερέστερη θέση ανάμεσα στα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως προς την προσιτότητα της στέγασης, σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της Eurostat για το 2023. Η επιδείνωση της κατάστασης αποδίδεται κυρίως στην άνοδο των τιμών των ακινήτων, στο αυξημένο ενεργειακό κόστος και στις υψηλότερες δαπάνες δανεισμού, ενώ την ίδια στιγμή οι δημόσιες δαπάνες για στέγαση παραμένουν από τις χαμηλότερες στην Ε.Ε. ως ποσοστό του ΑΕΠ.
Η έλλειψη προσιτής στέγης δεν έχει μόνο οικονομικές αλλά και κοινωνικές συνέπειες. Η αυξημένη επιβάρυνση των νοικοκυριών για την κάλυψη των στεγαστικών αναγκών οδηγεί σε περιορισμό της κατανάλωσης και της αποταμίευσης, μειώνοντας τη δυνατότητα επένδυσης και επηρεάζοντας αρνητικά τη λειτουργία της πραγματικής οικονομίας και του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Παράλληλα, εντείνεται η κοινωνική ανισότητα, ιδιαίτερα μεταξύ αστικών και αγροτικών περιοχών.
Ιδιαίτερα αυξημένο είναι το ποσοστό των νοικοκυριών χωρίς πρόσβαση σε προσιτή στέγη στις περιοχές του Νοτίου Αιγαίου, της Ηπείρου, της Αττικής, της Θεσσαλονίκης και της Κεντρικής Μακεδονίας. Σε πολλές από αυτές τις περιοχές, παρατηρούνται μεγάλες διακυμάνσεις στον βαθμό επιβάρυνσης, γεγονός που αποδίδεται κυρίως στη διάρθρωση των νοικοκυριών ανά ιδιοκτησιακό καθεστώς, αλλά και στις μεταβολές στο κόστος διαβίωσης και στο εισόδημα.
Τα περιγραφικά αποτελέσματα της μελέτης δείχνουν ότι το ζήτημα της προσιτότητας της στέγασης: (α) σχετίζεται με το ιδιοκτησιακό καθεστώς της κατοικίας, το οποίο παρουσιάζει μεγάλη διακύμανση ανά περιφέρεια - με βάση το εύρημα ότι και στους δύο γύρους της έρευνας περίπου το 60% των νοικοκυριών που ενοικιάζουν δαπανά πάνω από το 40% του διαθέσιμου εισοδήματός του για την κάλυψη των στεγαστικών του αναγκών, (β) πλήττει εντονότερα τα νεαρότερα νοικοκυριά, (γ) οξύνεται όταν ο επικεφαλής του νοικοκυριού είναι άνεργος και, τέλος, (δ) σχετίζεται με την οικογενειακή κατάσταση, όπως επίσης και με το μέγεθος του νοικοκυριού.
Η ανάλυση της Τράπεζας της Ελλάδος υπογραμμίζει ότι η προσιτότητα της στέγασης αποτελεί κρίσιμο ζήτημα πολιτικής, με έντονες διαστάσεις κοινωνικής συνοχής, εισοδηματικής ισότητας και οικονομικής σταθερότητας.
Τι μπορεί να γίνει
Η μελέτη, βασισμένη τόσο σε περιγραφικά όσο και σε εμπειρικά στοιχεία και σύμφωνα με διεθνείς βέλτιστες πρακτικές, ανοίγει τη συζήτηση για μια σειρά πολιτικών επιλογών προκειμένου να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα της προσιτής στέγασης στην Ελλάδα. Αυτές θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν:
στοχευμένη στήριξη ευάλωτων νοικοκυριών μέσω επιδομάτων στέγασης και κινήτρων για ιδιοκατοίκηση,
στρατηγική επέκταση προγραμμάτων κοινωνικής στέγασης,
ενίσχυση των ρυθμίσεων στην αγορά ακινήτων με στόχο τη σταθεροποίηση των ενοικίων και των τιμών στέγασης,
ενίσχυση της προσφοράς κατοικιών.
Επιπλέον, καθώς η σημερινή πολιτική κοινωνικής στέγασης στην Ελλάδα βασίζεται κυρίως σε επιδόματα, είναι απαραίτητη η αναθεώρηση των εισοδηματικών κριτηρίων, ώστε να βελτιωθεί η αποτελεσματικότητα των προγραμμάτων. Μια άλλη πολιτική επιλογή θα μπορούσε να είναι η κανονικοποίηση της αγοράς ακινήτων μέσα από ισχυρότερη προστασία των ενοικιαστών, όπως εφαρμόζεται στη Σουηδία και τη Γερμανία.
Άλλοι τρόποι για την αντιμετώπιση του προβλήματος περιλαμβάνουν:
- συστηματική συλλογή και παρακολούθηση δεδομένων μισθώσεων, καθώς διεθνή παραδείγματα δείχνουν ότι η ύπαρξη αξιόπιστων δεδομένων για συμβάσεις ενοικίασης ενισχύει την αποτελεσματικότητα της πολιτικής,
- φορολογικά κίνητρα για την επίσημη καταγραφή κενών κατοικιών ή επιβολή φόρου σε αυτές,
- στοχευμένες φορολογικές μεταρρυθμίσεις για την ενίσχυση των επενδύσεων στην αγορά ενοικίων.
