Σύμφωνα με ρεπορτάζ του Politico, σήμερα, το ίδιο αυτό τμήμα σιδηροδρομικής υποδομής, το οποίο διασχίζει τη Ζάμπια, τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και την Αγκόλα μέχρι το λιμάνι του Λομπίτο, εκσυγχρονίζεται και επεκτείνεται με χρηματοδότηση των ΗΠΑ και της ΕΕ, ώστε να διευκολύνει τη μεταφορά περιζήτητων ορυκτών, όπως το κοβάλτιο και ο χαλκός. Μόλις αυτόν τον μήνα, ο Γιόζεφ Σικέλα, επίτροπος της ΕΕ για διεθνείς συμπράξεις, υπέγραψε πακέτο επενδύσεων ύψους 116 εκατ. ευρώ για τον διάδρομο, ο οποίος συχνά προβάλλεται ως ένα πρότυπο έργο στο πλαίσιο του Global Gateway, του προγράμματος ανάπτυξης υποδομών της ΕΕ.
Αυτή τη φορά, όμως, οι Βρυξέλλες δηλώνουν ότι δεσμεύονται να επαναπροσδιορίσουν τη σχέση τους με την περιοχή, η οποία είναι ιστορικά επιβαρυμένη - ένα μήνυμα που θα τονίσουν η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα όταν απευθυνθούν σε Αφρικανούς και Ευρωπαίους ηγέτες στη σύνοδο κορυφής 24-25 Νοεμβρίου στη Λουάντα της Αγκόλας, που φέτος γιορτάζει 50 χρόνια ανεξαρτησίας από την πορτογαλική κυριαρχία.
«Το Global Gateway αφορά τα αμοιβαία οφέλη», είπε η φον ντερ Λάιεν σε κεντρική ομιλία της τον Οκτώβριο. Το πρόγραμμα πρέπει «να δώσει ακόμη μεγαλύτερη έμφαση στις βασικές αλυσίδες αξίας», συμπεριλαμβανομένων των μετάλλων και ορυκτών που απαιτούνται για τα πάντα - από τα smartphones και τις ανεμογεννήτριες έως τις αμυντικές εφαρμογές.
Στόχος, τόνισε, είναι «να οικοδομήσουμε ανθεκτικές αλυσίδες αξίας μαζί, με τοπικές υποδομές, αλλά και με τοπικές θέσεις εργασίας, τοπικές δεξιότητες και τοπικές βιομηχανίες».
Οι αφρικανικές χώρες βασικοί προμηθευτές της Κίνας σε ορυκτά
Οι Βρυξέλλες ωστόσο σπεύδουν να εισέλθουν σε μια περιοχή για να ανακαλύψουν ότι η Κίνα έφτασε εκεί πρώτη.
Οι αφρικανικές χώρες είναι ήδη οι βασικοί προμηθευτές ορυκτών για το Πεκίνο, το οποίο έχει εξασφαλίσει πρόσβαση στον πλούτο των πόρων τους - χωρίς το ιστορικό βάρος της αποικιακής εκμετάλλευσης - και πλέον κυριαρχεί στην παγκόσμια επεξεργασία ορυκτών.
Η έμφαση της Ευρώπης στο να παραμένει οικονομική αξία στις χώρες παραγωγής - και όχι να πραγματοποιείται απλώς εξαγωγή πρώτων υλών - ανταποκρίνεται στα αιτήματα των Αφρικανών ηγετών για μια πιο δίκαιη και βιώσιμη προσέγγιση στην ανάπτυξη των φυσικών τους πόρων.
«Η ΕΕ ήταν πολύ σαφής, από την έναρξη της διπλωματίας για τις πρώτες ύλες πριν από δύο χρόνια, λέγοντας: Θέλουμε να είμαστε ο ηθικός εταίρος», δήλωσε η Ματίνα Ματαράτσο, υπεύθυνη διεθνούς και ευρωπαϊκής συνηγορίας στη Resource Matters, μια βελγική ΜΚΟ για την εξόρυξη πόρων που διαθέτει επίσης γραφείο στην Κινσάσα της ΛΔ Κονγκό.
Ωστόσο, «υπάρχει μεγάλο χάσμα» μεταξύ όσων λέγονται και όσων γίνονται, πρόσθεσε, επισημαίνοντας ότι παραμένει ασαφές πώς ο Διάδρομος Λομπίτο μπορεί να αποτελέσει ένα «win-win» έργο, αντί να διευκολύνει απλώς τη μεταφορά ορυκτών στο εξωτερικό.
Οι Βρυξέλλες δέχονται αυξανόμενη πίεση να διαφοροποιήσουν τις αλυσίδες εφοδιασμού λιθίου, σπάνιων γαιών και άλλων κρίσιμων πρώτων υλών μακριά από την Κίνα - η οποία έχει αποδείξει επανειλημμένα ότι είναι έτοιμη να χρησιμοποιήσει την κυριαρχία της στην αγορά ως όπλο. Για τον σκοπό αυτό, συντάσσεται νέο σχέδιο, που θα παρουσιαστεί στις 3 Δεκεμβρίου, για την επιτάχυνση των προσπαθειών διαφοροποίησης του μπλοκ.
Στις αφρικανικές χώρες, όμως, οι Βρυξέλλες εξακολουθούν να δυσκολεύονται να εδραιωθούν ως ελκυστική, ηθική εναλλακτική σε σχέση με το Πεκίνο, το οποίο εδώ και πολλά χρόνια έχει εξασφαλίσει ευρεία πρόσβαση στους πόρους της ηπείρου μέσω μεγάλων επενδύσεων στην εξόρυξη, την επεξεργασία και τις υποδομές.
Για να εισέλθει στον χώρο των ορυκτών, η ΕΕ χρειάζεται να κάνει πράξη όσα δηλώνει, σε στενή συνεργασία με τους Αφρικανούς ηγέτες - κάτι που ίσως είναι η μόνη της ευκαιρία να εξασφαλίσει πόρους απομακρυνόμενη από το εξορυκτικό της παρελθόν, όπως επισημαίνουν ερευνητές, υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών.
Κυνήγι πόρων
Η όρεξη για τον τεράστιο φυσικό πλούτο της Αφρικής ήταν αυτό που προσέλκυσε αρχικά τους αποικιοκράτες - και έθεσε «τα θεμέλια για την εξάρτηση από τους πόρους και την εξωτερική παρέμβαση μετά την ανεξαρτησία», σύμφωνα με το Africa Policy Research Institute. Τώρα, τα κοιτάσματα κρίσιμων ορυκτών έχουν μετατρέψει την ήπειρο σε στρατηγικό παράγοντα, με τον πρόεδρο της Ζάμπιας Χακαΐντε Χιτσιλέμα να θέτει, για παράδειγμα, στόχο τον τριπλασιασμό της παραγωγής χαλκού μέχρι το τέλος της δεκαετίας.
Το Πεκίνο έχει συχνά αξιοποιήσει την Πρωτοβουλία «Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος» για να εξασφαλίσει δικαιώματα εξόρυξης με αντάλλαγμα έργα υποδομών.
Οι ΗΠΑ, που υστερούν σημαντικά έναντι της Κίνας, εντείνουν επίσης τις κινήσεις τους, με τις επενδύσεις τους στην Αφρική να ξεπερνούν πλέον σιωπηρά τις κινεζικές. Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ επέκτεινε την αμερικανική στρατιωτική επιρροή σε εμπόλεμες περιοχές με αντάλλαγμα πρόσβαση σε πόρους, όπως με τη μεσολάβηση μιας - εύθραυστης - ειρηνευτικής συμφωνίας μεταξύ Ρουάντα και ΛΔ Κονγκό.
«Οι ευρωπαϊκές εταιρείες προσπαθούν πραγματικά να καλύψουν το χαμένο έδαφος», είπε ο Κριστιάν Ζερό Νίμα Μπαγιαμούνγκου, ειδικός στις σινο-αφρικανικές σχέσεις. «Εγκατέλειψαν την Αφρική όταν θεωρούσαν ότι δεν είναι πραγματικά τόπος για επιχειρήσεις».
ΕΕ: Μια διαφορετική προσέγγιση με προτεραιότητα την τοπική οικονομική αξία
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το βασικό ερώτημα για την ΕΕ είναι: Τι μπορεί να προσφέρει ώστε να ξεχωρίσει από άλλους εταίρους;
Στα χαρτιά, η απάντηση είναι ξεκάθαρη: μια υπεύθυνη προσέγγιση στην εξόρυξη πόρων που δίνει προτεραιότητα στη δημιουργία τοπικής οικονομικής αξίας, μαζί με υψηλά περιβαλλοντικά και κοινωνικά πρότυπα.
«Θέλουμε να επικεντρωθούμε στη βιώσιμη ανάπτυξη των αλυσίδων αξίας και στο πώς μπορούμε να συνεργαστούμε με τους Αφρικανούς εταίρους για να στηρίξουμε την άνοδό τους στις αλυσίδες αξίας», δήλωσε αξιωματούχος της ΕΕ πριν από τη σύνοδο κορυφής της Λουάντα, όπου τα ορυκτά θα αποτελέσουν βασικό θέμα. «Δεν πρόκειται μόνο για εξόρυξη», πρόσθεσε.
Όμως, μέχρι στιγμής, όλα αυτά δεν έχουν μεταφραστεί σε απτό αποτέλεσμα στο πεδίο.
Επικρίσεις προς την ΕΕ
«Δεν είμαστε ακόμη σε σημείο όπου μπορούμε να δούμε πώς η ΕΕ προσπαθεί πραγματικά να αλλάξει τα πράγματα επί τόπου, όσον αφορά την προστιθέμενη αξία στη ΛΔ Κονγκό», δήλωσε ο Εμανουέλ Ουμπούλα Νκούμε, εκτελεστικός διευθυντής της ΜΚΟ Afrewatch.
«Δεν είμαι αφελής, έρχονται για να βγάλουν χρήματα, όχι για να μας βοηθήσουν», πρόσθεσε.
Δεν είναι μόνο ότι η αξιοποίηση του Διαδρόμου Λομπίτο προχωρά αργά, αλλά το έργο έχει επίσης δεχθεί κριτική επειδή δίνει προτεραιότητα στα δυτικά συμφέροντα έναντι της αφρικανικής ανάπτυξης και αυτονομίας και επειδή ενδέχεται να οδηγήσει σε καταστροφή τοπικών δασών, εκτοπισμό κοινοτήτων και συνολική έλλειψη οφέλους για τους τοπικούς πληθυσμούς.
Η ΕΕ, ωστόσο, θεωρεί τον διάδρομο «σύμβολο της εταιρικής σχέσης μεταξύ της αφρικανικής και της ευρωπαϊκής ηπείρου και παράδειγμα της κοινής επενδυτικής μας ατζέντας», σύμφωνα με εκπρόσωπο της Επιτροπής, ο οποίος τον χαρακτήρισε «γραμμή ζωής προς τη βιώσιμη ανάπτυξη και την κοινή ευημερία».
Τέλος, ενώ η «προστιθέμενη αξία» έχει γίνει ένα είδος συνθηματολογίας, παραμένει ασαφές αν οι ηγέτες της ΕΕ και της Αφρικής εννοούν το ίδιο πράγμα με τον όρο.
Εκπρόσωποι της αφρικανικής βιομηχανίας και αξιωματούχοι αναφέρονται συχνά στη δημιουργία εγχώριας αλυσίδας παραγωγής έως και το τελικό προϊόν. Οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι, αντίθετα, συνήθως φαντάζονται τα ορυκτά να υφίστανται επεξεργασία στη χώρα προέλευσης και στη συνέχεια να εξάγονται, σύμφωνα με έκθεση του European Council on Foreign Relations.
Η -εξίσου σημαντική- για την επιτυχία της ΕΕ ηθική διάσταση του εγχειρήματος
Το δεύτερο στοιχείο της ευρωπαϊκής προσέγγισης - ισχυρές εγγυήσεις βιωσιμότητας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων - αντιμετωπίζει σοβαρές δυσκολίες, κυρίως στο όνομα της ενίσχυσης της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας.
Στις Βρυξέλλες, οι προτεινόμενοι κανόνες που θα απαιτούσαν από τις εταιρείες να ελέγχουν τις αλυσίδες εφοδιασμού τους για περιβαλλοντικές ζημιές και παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων φθίνουν σταδιακά· συντηρητικοί πολιτικοί αντανακλούν τα παράπονα των επιχειρήσεων ότι δεν μπορούν να αντέξουν το κόστος συμμόρφωσης.
Μια έρευνα του Business & Human Rights Resource Centre για 13 έργα εξόρυξης, επεξεργασίας και ανακύκλωσης εκτός ΕΕ που έχουν χαρακτηριστεί «στρατηγικά» από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή - συμπεριλαμβανομένων τεσσάρων στην Αφρική - εντόπισε «ασυνεπή προσέγγιση σε βασικές πολιτικές ανθρωπίνων δικαιωμάτων».
Ωστόσο, υπό πίεση από Αφρικανούς ηγέτες, αυστηρότερες εγγυήσεις αποκτούν σταδιακά μεγαλύτερη σημασία στον τομέα: «υψηλά πρότυπα ESG» αποτελούν βασικό άξονα της στρατηγικής εξόρυξης της Αφρικανικής Ένωσης που δημοσιεύτηκε το 2024.
Οι Κινέζοι, επίσης, προσαρμόζονται γρήγορα.
«Η Κίνα γίνεται επίσης καλύτερη στα πρότυπα», είπε η Σάρα Λόγκαν, συν-συγγραφέας της ανάλυσης για τις αφρικανικές και ευρωπαϊκές ερμηνείες της προστιθέμενης αξίας. «Όταν χρειάζεται, οι κινεζικές μεταλλευτικές εταιρείες είναι απόλυτα ικανές να τηρούν τα πρότυπα ESG», τόνισε χαρακτηριστικά.
Συνεπώς, πέρα από την ανάγκη για μαζική αύξηση των επενδύσεων, η ΕΕ και οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις θα πρέπει να κάνουν πραγματικότητα την υπόσχεσή τους ότι είναι αξιόπιστος και ηθικός εταίρος - και μάλιστα σύντομα.
«Ο μόνος τρόπος να ξεχωρίσουμε από τους Κινέζους είναι να εγγυηθούμε αυτά τα οφέλη για τις κοινότητες», δήλωσε η Ισπανίδα Πράσινη ευρωβουλευτής Άνα Μιράντα Παθ σε συζήτηση στις Βρυξέλλες σχετικά με τον Διάδρομο Λομπίτο.
